Ήχος Βαρύς

Έβδομος στη σειρά των οκτώ ήχων τάσσεται ο πλάγιος του τρίτου, ο γνωστός σε όλους μας ως Βαρύς. Είναι ο ήχος με τη διπλή φύση. Άλλοτε εναρμόνιος και άλλοτε διατονικός. Άλλοτε με βάση τον Γα και άλλοτε τον ζω. Αυτή ακριβώς η διττότητα, τον κάνει από τους πιο ενδιαφέροντες αλλά και από τους πιο παρεξηγημένους ήχους της Οκταηχίας.

Η ονομασία και η θέση του

Ονομάστηκε «βαρύς», επειδή από όλους τους ήχους έχει τη βαρύτερη (χαμηλότερη) βάση, δηλαδή τον ζω. Επειδή όμως ο φθόγγος αυτός είναι πολύ χαμηλός και δεν επιτρέπει κατάβαση του μέλους σε βαρύτερους τόνους, γι' αυτό μετατέθηκε η βάση στον Γα, τον οποίο έχει ως βάση και ο κύριός του, ο Τρίτος. Ο ζω διατηρήθηκε ως βάση μόνο σε ορισμένα μέλη όπως θα δούμε παρακάτω.

Ο Βαρύς αντιστοιχεί στον Υποφρύγιο τρόπο των αρχαίων.

Αξίζει εδώ να επισημάνουμε μια παρατήρηση. Πολλοί, δεν θεωρούν τον ήχο αυτό ως πλάγιο του Τρίτου. Η επιφύλαξή τους, δεν είναι αβάσιμη. Ο Βαρύς έχει ιδιάζουσα αρκτική μαρτυρία, η οποία δεν δείχνει να έχει καμία σχέση προς τον Τρίτο, ενώ οι μαρτυρίες των άλλων πλαγίων δείχνουν σαφέστατα την καταγωγή τους από τους κύριους ήχους. Είναι κατά κάποιον τρόπο, ο πιο αυτόνομος ήχος από τους πλάγιους.

Το γένος

Ο Βαρύς περιλαμβάνει μέλη και εναρμόνια αλλά και διατονικά.

Από τον Τρίτο ήχο όμως, ο Βαρύς εναρμόνιος, διαφέρει ως προς τους δεσπόζοντες φθόγγους και τις καταλήξεις. Ο διατονικός Βαρύς εκ του ζω, διαφέρει από όλους ανεξαιρέτως τους άλλους ήχους, τόσο κατά τη βάση, όσο και κατά τις καταλήξεις. Είναι στην κυριολεξία μοναδικός.

Αρκτικές μαρτυρίες και φθορές

Ο ήχος έχει δύο αρκτικές μαρτυρίες. Η πρώτη δείχνει ως βάση τον Γα και η δεύτερη τον ζω. Από την αρκτική μαρτυρία και μόνο, γνωρίζει ο ψάλτης αν το μέλος που έχει μπροστά του θα κινηθεί εναρμόνια ή διατονικά.

Παρατηρούμε επίσης, άλλες δύο αρκτικές μαρτυρίες οι οποίες χρησιμοποιούνται για τα επτάφωνα μέλη του βαρεώς, είτε του διατονικού, είτε του εναρμονίου.

Η εναρμόνια φθορά του Βαρέος τίθεται συνήθως επί του Ζω, ενίοτε και επί του Γα και σπανιότερα επί του Βου. Στα διατονικά του μέλη, ο Βαρύς χρησιμοποιεί τις διατονικές φθορές.

Οι κλίμακες

Ο Βαρύς χρησιμοποιεί δύο κλίμακες, καθεμιά για το δικό της είδος μέλους.

Η εναρμόνιος κλίμακα, που εξυπηρετεί τα στιχηραρικά και ειρμολογικά μέλη, είναι η ίδια με εκείνη του Γ΄ ήχου και έχει βάση τον Γα. Σχηματίζει από τον νη προς το οξύ, τρία όμοια συνημμένα τετράχορδα, με διαστήματα 12 – 12 – 6.

Το σύστημά της είναι κατά το «τετράχορδον».

Σημειώνεται εδώ μια λεπτομέρεια. Στα εναρμόνια μέλη εκ του Γα, αντί να τεθεί η φθορά επί του Γα, όπως φαίνεται στην παραπάνω εικόνα, τίθεται συχνά δίεση στον Βου. Έτσι το διάστημα Πα – Βου γίνεται μείζων τόνος και το Βου – Γα ημιτόνιο, δηλαδή έχουμε το ίδιο αποτέλεσμα, απλά με άλλον τρόπο.

Η διατονική κλίμακα, που εξυπηρετεί κατά το πλείστον τα παπαδικά μέλη, έχει βάση τον ζω και ακολουθεί το σύστημα του «διαπασών».

Το κλειδί για την κατανόησή της βρίσκεται σε μία παρατήρηση. Το τετράχορδο Πα – νη – ζω – κεβαίνει κατά τα ίδια ακριβώς διαστήματα με το διατονικό τετράχορδο Δι – Γα – Βου – Πα (12 – 8 - 10). Από αυτήν ακριβώς την ταύτιση προέρχεται η αισθητή ομοιότητα του μέλους του Βαρέος εκ του ζω προς το ειρμολογικό μέλος του Δ΄ ήχου.

Στα μέλη του βαρέος διατονικού, οι φθόγγοι Γα και Κε λαμβάνονται συχνά με δίεση και ο Βου με ύφεση.

Ως προς τις μαρτυρίες των φθόγγων: είναι διατονικές όταν το μέλος ακολουθεί διατονική κλίμακα, εναρμόνιες όταν το μέλος είναι εναρμόνιο (βλ. ενότητα «Τρίτος Ήχος»).

Το απήχημα

Ο Βαρύς έχει δύο απηχήματα. Ένα για τα εναρμόνια μέλη και ένα για τα διατονικά.

Για το εναρμόνιο μέλος, κατά τους παλαιούς ψαλλόταν αργά ο φθόγγος «Ααvες». Κατά τους νεώτερους ο ίδιος φθόγγος ψάλλεται συντομότερα, και ακόμη απλούστερα σε ελάχιστες κινήσεις.

Για τα διατονικά μέλη το απήχημα είναι μονοσύλλαβο, και ψάλλεται είτε στην πλήρη είτε σε συντομότερη μορφή του.

Όταν δε προηγείται του τροπαρίου κάποιος στίχος ή το «Δόξα Πατρί», το μέλος του απηχήματος καταλήγει στον Γα όταν είναι εναρμόνιο, ή στον ζω όταν είναι διατονικό.

Οι δεσπόζοντες φθόγγοι

Στα εναρμόνια μέλη δεσπόζοντες είναι οι Γα, Δι, Ζω.

Στα διατονικά μέλη δεσπόζοντες είναι οι ζω, Πα, Γα, Δι.

Οι καταλήξεις

Στα ειρμολογικά και στιχηραρικά μέλη (εκ του Γα), το μέλος καταλήγει ατελώς στους φθόγγους Γα, Δι, Πα, εντελώς και τελικώς στον Γα. Σε ορισμένα αργά στιχηραρικά μέλη βρίσκουμε τελική κατάληξη και στον νη.

Στα διατονικά μέλη εκ του ζω, το μέλος καταλήγει ατελώς στους φθόγγους ζω, Πα, Γα, Δι, εντελώς και τελικώς στον ζω.

Οι οριστικές καταλήξεις γίνονται στον Γα για τα μέλη εκ του Γα, και στον ζω για τα μέλη εκ του ζω.

Βαρύς τετράφωνος, πεντάφωνος, επτάφωνος

Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο χαρακτηριστικές ιδιομορφίες του ήχου.

Τα εκ του Γα ειρμολογικά και στιχηραρικά μέλη εκτείνονται συνήθως μέχρι τον Νη επί το οξύ και μέχρι τον νη επί το βαρύ. Σε ορισμένα αργά στιχηραρικά συναντούμε και μεγαλύτερες αναβάσεις και καταβάσεις μέχρι τον ζω.

Τα εκ του ζω διατονικά μέλη φθάνουν επί το οξύ μέχρι τον Βου΄ (άνω) και επί το βαρύ μέχρι τον δι. Τα μέλη αυτά όμως παρουσιάζουν μεταξύ τους μεγάλη διαφορά ως προς την έκταση και από αυτή τη διαφορά προέκυψαν τρεις ονομασίες που ακούμε συχνά:

Βαρύς τετράφωνος : Όταν το μέλος εκτείνεται επί το οξύ τέσσερις φωνές από τη βάση και περιστρέφεται γύρω από τον Γα.

Βαρύς πεντάφωνος ή πρωτόβαρος: Όταν εκτείνεται πέντε φωνές από τη βάση και περιστρέφεται γύρω από τον Δι, όπως ακριβώς τα ειρμολογικά του Α΄ ήχου. Η δεύτερη ονομασία δεν είναι τυχαία διότι οι μελωδικές του γραμμές, εκτός από τις τελικές καταλήξεις, είναι ουσιαστικά, ειρμολογικές γραμμές του Πρώτου ήχου.

Βαρύς επτάφωνος: Όταν το μέλος εκτείνεται επτά φωνές από τη βάση και περιστρέφεται γύρω από τον Ζω.

Το ήθος

Αν εξετάσουμε τον ήχο από άποψη ήθους, βρίσκουμε ότι κλίνει περισσότερο στο ησυχαστικό. Το εναρμόνιο μέλος του παρέχει την εντύπωση γαλήνης και ειρήνης και γι' αυτό διαφέρει από το ήθος του Γ΄ ήχου, παρότι μοιράζονται την ίδια κλίμακα.

Πού οφείλεται η διαφορά; Στο ότι του μεν Τρίτου το μέλος έχει πολλές αναβάσεις άνω του Γα μέχρι τον Πα΄ και περιστρέφεται γύρω από τον Γα και τον Κε, ενώ στον Βαρύ εναρμόνιο το μέλος δεν ανέρχεται συνήθως άνω του Ζω και περιστρέφεται γύρω από τον Γα και τον Δι. Η ίδια κλίμακα, αλλά διαφορετική αντιμετώπιση της μελωδίας.

Ο δε διατονικός Βαρύς (εκ του ζω) έχει ήθος παρεμφερές προς εκείνο του ειρμολογικού Δ΄ ήχου. Κλίνει δηλαδή περισσότερο στο πανηγυρικό και ευφρόσυνο.

Ο Χρύσανθος παρατηρεί τα εξής : «Το ήθος του βαρέος ήχου κλίνει εις το ησυχαστικόν· και μάλιστα όταν μεταχειρίζεται την εναρμόνιον κλίμακα, σώζει χαρακτήρα γαλήνιον, ειρηνικόν και δυνάμενον μετριάζειν το εξορμητικόν του τρίτου ήχου και κατακοιμίζειν τα πνεύματα».

Οι δε στίχοι της Οκτωήχου χαρακτηρίζουν ως εξής το μέλος του ήχου :

«Οπλιτικής φάλαγγος οικείον μέλος

ο του βάρους συ κλήσιν ειληφώς φέρεις.

Ήχον τον απλούν, τον βάρους επώνυμον,

ο τους λογισμούς εν βοαίς μισών φιλεί.

Ανδρών δε άσμα δευτερότριτε βρέμεις.

Ων ποικίλος δε, τους απλούς έχεις φίλους».

Η έννοιά τους είναι περίπου η εξής:

Εσύ, που φέρεις την ονομασία του βάρους, έχεις μέλη που θυμίζουν στρατιωτική φάλαγγα. Τον ήχο αυτόν τον απλό, τον επονομαζόμενο βαρύ, τον αγαπούν ιδιαιτέρως όσοι αποστρέφονται τις σκέψεις και τις έννοιες που εκφέρονται με φωνές και κραυγές. Άσμα σοβαρό και αρμόζον σε άνδρες αποδίδεις με ζωηρότητα εσύ, ο δεύτερος εναρμόνιος ήχος μετά τον Τρίτο. Και ενώ έχεις μέλη διάφορα, και εναρμόνια και διατονικά, φίλοι σου είναι οι απλοί άνθρωποι, εκείνοι που αγαπούν την απλότητα στο μέλος.

Έντεχνα μέλη

Όπως ο Τρίτος, έτσι και ο Βαρύς είναι πτωχός σε μέλη και μελωδικές γραμμές. Ελάχιστα δοξαστικά εορτών ψάλλονται σε ήχο βαρύ.

Από τα λεγόμενα έντεχνα μέλη του ήχου, αναφέρουμε, δύο από αυτά διότι αξίζουν ιδιαίτερη μνεία και γιατί κρύβουν μια διδακτική ιδιομορφία. Η φήμη «Τον δεσπότην και αρχιερέα ημών», που ψάλλεται κατά τον ασπασμό των αγίων εικόνων από τον αρχιερέα, σημειώνεται εξαρχής σε ήχο βαρύ εκ του ζω, μεταβαίνει σε ήχο Β΄, έπειτα ακολουθεί μέλος του Α΄ ήχου και καταλήγει ανωμάλως στον Γα. Παρομοίως, ο ύμνος «Άνωθεν οι προφήται», που ψάλλεται όταν ενδύεται τη στολή ο αρχιερεύς, σημειώνεται μεν σε ήχο βαρύ εκ του ζω, μεταβαίνει όμως κατά το πλείστον σε ήχο Β΄ και σε μέλος του Α΄ ήχου.

Δύο από τα πιο γνωστά μέλη του ήχου που ελάχιστα παραμένουν σε αυτόν.

Ο Βαρύς είναι ο ήχος ίσως ο πιο περίεργος. Συνάμα όμως τόσο και τόσο συναρπαστικός. Δύο βάσεις, δύο γένη, δύο απηχήματα, τρεις εκτάσεις, συνεχείς μεταβολές προς άλλους ήχους και παρ' όλα αυτά, μία απολύτως αναγνωρίσιμη ταυτότητα από την πρώτη κιόλας φράση.

Ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο μάθημά του για τον ψάλτη: ότι η ταυτότητα ενός ήχου δεν κατοικεί μόνο στην κλίμακα. Η ίδια εναρμόνιος κλίμακα υπηρετεί τον πανηγυρικό Τρίτο και τον γαλήνιο Βαρύ. Αυτό που τους χωρίζει είναι ο τρόπος με τον οποίο κινείται το μέλος μέσα της. Οι δεσπόζοντες, οι καταλήξεις, το ύψος στο οποίο επιτρέπει να ανέβει. Ο Βαρύς επιλέγει να μείνει χαμηλά και να ηρεμεί τα πνεύματα. Και σε αυτήν του την εκούσια συστολή οφείλει όλο το ήθος του.