Τρίτος Ήχος

Συνεχίζοντας το ταξίδι μας στην Οκτώηχο, φτάνουμε στον Τρίτο Ήχο. Είναι ένας ήχος με ξεχωριστή φυσιογνωμία. Χορευτικός, ζωηρός, εορταστικός και θριαμβευτικός. Ας τον γνωρίσουμε λοιπόν.

Ο Τρίτος Ήχος ανήκει στο εναρμόνιο γένος. Είναι, μαζί με τον Βαρύ, ο εκπρόσωπος αυτού του γένους μέσα στην Οκταηχία. Το εναρμόνιο γένος είναι εκείνο που, κατά την παράδοση, διασώζει στοιχεία της αρχαίας ελληνικής μουσικής και εδώ ακριβώς βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές του ήχου.

Η βάση του ήχου

Ο Χρύσανθος αναφέρει τη θέση του Τρίτου ήχου επί του άνω Νη. Δηλαδή τρεις φωνές πάνω από τον Δι. Όπως όμως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενα άρθρα, η βάση μεταφέρθηκε χαμηλότερα, στον Γα. Έτσι σήμερα, ο Τρίτος Ήχος θεμελιώνεται στον Γα και εκεί καταλήγει. Ο Γα, είναι όπως λένε οι θεωρητικοί, η κυρία βάση του ήχου.

Η κλίμακα και τα τετράχορδα

Η εναρμόνιος κλίμακα του Τρίτου Ήχου σχηματίζεται από τον Νη προς το οξύ με τρία όμοια τετράχορδα, ενωμένα συνεχόμενα μεταξύ τους. Με άλλα λόγια, η μελωδία οδεύει «κατά τριφωνίαν», προχωρεί δηλαδή κατά τετράχορδα που επαναλαμβάνουν την ίδια εσωτερική δομή.

Σημ. Η κλίμακα διαβάζεται από κάτω προς τα πάνω.

Κάθε τετράχορδο αποτελείται από τόνο μείζονα, τόνο μείζονα, ημιτόνιο, σε αναλογία διαστημάτων 12 + 12 + 6. Αυτή η συμμετρία των τριών όμοιων τετραχόρδων δίνει στον ήχο τη χαρακτηριστική του «λαμπρότητα και πανηγυρικότητα.

Αναλυτικότερα, ξεκινώντας από τον Γα και ανεβαίνοντας την κλίμακα, το διάστημα Γα – Δι είναι μείζον, το Δι – Κε επίσης μείζον, ενώ το Κε – Ζω γίνεται τεταρτημόριο (πολύ μικρό διάστημα). Έτσι ο Ζω γίνεται η τελική βάση του οξέος τετραχόρδου. Στη συνέχεια, κατεβαίνοντας την κλίμακα, ο Γα – Βου γίνεται τεταρτημόριο, ο Βου – Πα μείζον, και ο Πα – Νη φυσικός μείζον. Από αυτά τα δύο όμοια τετράχορδα, το οξύ και το βαρύ, συγκροτείται ολόκληρη η κλίμακα του ήχου.

Οι φθορές και μαρτυρίες

Ο Τρίτος Ήχος δεν είναι «μονοδιάστατος». Η κλίμακά που χρησιμοποιεί, είναι συνήθως η διατονική. Άλλοτε όμως χρησιμοποιεί εναρμόνια κλίμακα. Αυτό εξαρτάται, με το πού τοποθετείται η εναρμόνιος φθορά:

1) Όταν η φθορά τεθεί μόνο στον Γα, γίνεται εναρμόνιο μόνο το βαρύ τετράχορδο.

2) Όταν τεθεί μόνο στον Ζω, γίνεται εναρμόνιο μόνο το οξύ τετράχορδο.

3) Όταν τεθεί και στους δύο φθόγγους, τότε γίνεται ολόκληρη η κλίμακα εναρμόνιος.

Οι φθορές αυτές είναι διαρκείς, δηλαδή δεν χρειάζονται «λύση», ισχύουν σε όλη την πορεία του μέλους. Οι φθόγγοι κάτω από τον Γα, παραμένουν φυσικοί.

Εδώ πρέπει να τονίσουμε πως οι έλξεις που έχουμε είναι ο Βου προς τον Γα, ο Δι προς τον Κε και ο Κε προς τον Ζω. Αυτό γίνεται για να επιτευχθεί το εναρμόνιο διάστημα των τεσσάρων μορίων, όταν ο Ζω έχει την εναρμόνια φθορά.

Τέλος οι μαρτυρίες του Τρίτου ήχου είναι οι ίδιες με αυτές που συναντούμε στο διατονικό γένος.

Το Απήχημα και αρκτική μαρτυρία

Το απήχημα είναι το μικρό μελωδικό σχήμα με το οποίο ο ψάλτης «δίνει» τον ήχο πριν αρχίσει να ψάλλει. Κατά τους παλαιοτέρους, το απήχημα του Τρίτου Ήχου ήταν το «Να να», ψαλλόταν αργά κατά το μέλος του ήχου. Κατά τους νεότερους, εκφέρεται μονοσύλλαβα με το γνωστό «νε». Ο Χρύσανθος μάς δίνει μια πολύ ακριβής οδηγία για το πώς πρέπει να ηχεί. {Το απηχούμενο «νε» ζητεί προφορά βομβώδη και ογκώδη, δηλαδή βαθιά, γεμάτη, με όγκο}. Όταν προηγείται στίχος ή Δοξαστικό πριν από το τροπάριο, το μέλος του στίχου αρχίζει από τον Κε και καταλήγει στον Γα (στα ειρμολογικά) ή στον Πα (στα στιχηραρικά). Η αρκτική μαρτυρία του Τρίτου ήχου είναι η παρακάτω

και όταν το μέλος έχει σαν βάση του το φθόγγο Πα, έχει την 

Ή άνοδος των 3 φωνών στην εικ. 1, δηλώνει ότι η βάση του ήχου είναι 3 φωνές πάνω από τη βάση παραγωγής των ήχων.

Δεσπόζοντες φθόγγοι

Δεσπόζοντες είναι οι κύριοι φθόγγοι του ήχου, εκείνοι γύρω από τους οποίους στρέφεται κυρίως η μελωδία και πάνω στους οποίους αναπαύεται. Στον Τρίτο Ήχο διαφέρουν ανάλογα με το είδος του μέλους:

1) Στο ειρμολογικό και στιχηραρικό μέλος δεσπόζουν οι Κε, Γα, Πα, Νη και Ζω.

2) Στο παπαδικό μέλος δεσπόζουν κυρίως οι Γα, Κε, Ζω και Νη.

Καταλήξεις

Όπως σε κάθε ήχο, έτσι και εδώ οι καταλήξεις χωρίζονται σε ατελείς (στιγμιαία ανάπαυση, η μελωδία θα συνεχίσει), εντελείς (πιο σταθερό κλείσιμο φράσης) και τελικές (το οριστικό κλείσιμο). Στον Τρίτο Ήχο έχουμε:

Στο ειρμολογικό και στιχηραρικό μέλος οι ατελείς καταλήξεις γίνονται κατά κανόνα στους φθόγγους Γα, Κε, Πα, ενίοτε και στον Νη. Οι εντελείς καταλήξεις σχηματίζονται στους φθόγγους Πα και Κε, ενώ οι τελικές στον Γα.

Στα παπαδικά μέλη η εικόνα μεταβάλλεται. Εδώ οι ατελείς καταλήξεις, γίνονται κατά κύριο λόγο στους φθόγγους Κε, Ζω, Νη. Οι δε εντελείς και τελικές καταλήξεις στον Γα, σύμφωνα με τις συνήθεις γραμμές του ήχου.

Σε κάθε κατάληξη μπαίνει η αντίστοιχη μαρτυρία, το μικρό σύμβολο που μας θυμίζει σε ποιον φθόγγο βρισκόμαστε εκείνη τη στιγμή.

Αξίζει να σταθούμε λίγο στο γνωστότατο Κοντάκιο των Χριστουγέννων «Η Παρθένος σήμερον». Παλαιές μουσικές εκδόσεις έθεταν ως βάση του εξαρχής τον Πα. Όμως, επειδή το κοντάκιο αυτό πρέπει να ψαλεί σε χαμηλούς τόνους και η τελική του κατάληξη γίνεται φυσικά στον Γα, νεότεροι διδάσκαλοι, όπως ο Χουρμούζιος θεώρησαν ορθότερο να τεθεί ως βάση ο Γα. Έτσι το μέλος βρίσκει τη συνήθη βάση του ήχου και η τελική κατάληξη γίνεται ομαλά.

Το ήθος του Τρίτου Ήχου

Το ήθος του Τρίτου Ήχου είναι διασταλτικόν, δηλαδή, εκφράζει μεγαλοπρέπεια, ανδρεία και ανάταση ψυχής. Με απλές λέξεις, συνδέεται με θριαμβευτικά και δοξολογικά αισθήματα.

Ο Χρύσανθος, στο Μέγα Θεωρητικόν, περιγράφει τον χαρακτήρα του ως σκληρό, ένθερμο, αλαζονικό και ορμητικό, όπως ακριβώς ήταν λέει, ο χαρακτήρας των αρχαίων Φρυγών. Γι' αυτό άλλωστε, σημειώνει ο Αθήναιος, ο Φρύγιος τρόπος ταίριαζε στις σάλπιγγες και στα πολεμικά όργανα.

Οι ιαμβικοί στίχοι της Οκτωήχου περιγράφουν τον ήχο με ξεχωριστή γλαφυρότητα. Λένε, ελεύθερα αποδομένο, ότι αν και είσαι τρίτος στην τάξη, βρίσκεσαι κοντά στους πρώτους χάρη στα ανδρικά σου κατορθώματα. Δεν έχεις κομψότητα, αλλά είσαι απλός και πολύ ανδροπρεπής στο μέλος σου, και αρμόζεις σε πλήθος στρατού καλά οργανωμένου.

Αυτή η περιγραφή μας εξηγεί και μας διαφωτίζει στο γεγονός πως ο Τρίτος Ήχος δεν διαθέτει πλούτο μελωδικών γραμμών. Είναι λιτός, ευθύς, χωρίς πολλούς μελωδικούς ελιγμούς και ακριβώς αυτή η λιτότητα είναι η δύναμή του.

Η έκταση του ήχου

Η συνήθης έκταση των μελών του Τρίτου Ήχου εκτείνεται από τον Νη μέχρι τον άνω Πα. Σπανίως συναντούμε κατάβαση κάτω από τον Νη ή ανάβαση πάνω από τον άνω Πα. Μόνο στα παπαδικά μέλη, η ανάβαση μπορεί να φτάσει έως τον άνω Γα.

Εν κατακλείδι, ο Τρίτος Ήχος, εκπρόσωπος του εναρμονίου γένους, συγκεντρώνει μέσα του μια σπάνια μορφή χαρακτήρα. Θεμελιωμένος στον Γα, με την κλίμακά του να  οδεύει «κατά τριφωνίαν» σε τρία όμοια τετράχορδα, αντλεί τη δύναμή του όχι από τον πλούτο των μελωδικών γραμμών του, αλλά από τη λιτότητα και την ευθύτητά του. Το διασταλτικό του ήθος το οποίο είναι μεγαλοπρεπές, ανδρώδες, και θριαμβευτικό, απορρέει από την ίδια τη δομή του και από τη συμμετρία των τετραχόρδων του και από την περιορισμένη συγκρατημένη έκτασή του. Έτσι ο Τρίτος Ήχος μάς διδάσκει ότι στην Ψαλτική Τέχνη η απλότητα δεν είναι φτώχεια, αλλά μια μορφή πληρότητας και ότι η μεγαλοπρέπεια συχνά κατοικεί ακριβώς στη λιτή, ευθεία γραμμή που ανυψώνει την ψυχή χωρίς περιττούς στολισμούς.