Τέταρτος Ήχος

Με τον Τέταρτο Ήχο κλείνει η σειρά των κυρίων ήχων της Οκτωήχου. Είναι ένας ήχος πλούσιος, χαρούμενος, γεμάτος κίνηση και ζωντάνια, ένας ήχος που όπως θα δούμε, οι παλαιοί τον ονόμασαν «χορευτή» και «πανηγυριστή». Αν ο Τρίτος ήταν ο ήχος της ανδρείας, ο Τέταρτος είναι ο ήχος της λαμπρότητας και της ευφροσύνης. Πάμε να τον γνωρίσουμε από κοντά.

Γένος

Ο Τέταρτος Ήχος ανήκει στο διατονικό γένος. Είναι δηλαδή ομογενής με τον Πρώτο Ήχο, με τον οποίο μοιράζεται την ίδια οικογένεια διαστημάτων. Όμως διαφέρει από αυτόν σε τρία ουσιώδη σημεία.

1) Στο σύστημα που χρησιμοποιεί,

2) Στους δεσπόζοντες φθόγγους του και

3) στις καταλήξεις του.

Οι παλαιοί θεωρητικοί ταυτίζουν τον Τέταρτο Ήχο με τον αρχαίο Μιξολύδιο τρόπο των Ελλήνων. Κατά την παράδοση, τον τρόπο αυτόν τον επινόησε η Σαπφώ. Η ονομασία «Μιξολύδιος» ίσως οφείλεται στη συγγένειά του προς τον Λύδιο τρόπο, (δεύτερος ήχος) ενώ ο ιερομόναχος Γαβριήλ (14ος - 15ος αιώνας) ονόμαζε τον ήχο αυτόν «Μιλήτιον», επειδή το μέλος αυτό άνθιζε στη Μίλητο.

Βάση Ήχου

Σε αντίθεση με τους άλλους ήχους που έχουν συνήθως μία κύρια βάση, ο Τέταρτος Ήχος έχει τρεις βάσεις, μία για κάθε είδος μέλους:

Στα ειρμολογικά μέλη (αργά και σύντομα) βάση είναι ο Βου.

Στα στιχηραρικά μέλη βάση είναι ο Πα.

Στα παπαδικά μέλη βάση είναι ο Δι.

Ας δούμε λίγο πιο αναλυτικά πώς προκύπτει η καθεμία.

Η βάση του «Πα»

Αν πάρουμε ως βάση παραγωγής των ήχων τον φθόγγο Δι και ανέβουμε τέσσερις φωνές, δημιουργείται ένας Τέταρτος ήχος στον άνω Πα. Επειδή όμως η βάση αυτή έπεφτε έξω από τους φθόγγους της μέσης διαπασών, μετατέθηκε στην αντιφωνία της, δηλαδή επτά φωνές χαμηλότερα, στον φθόγγο Πα. Έτσι σήμερα ψάλλουμε τα στιχηρά του Τετάρτου από τον γνώριμό μας Πα.

Όταν ο ήχος καταλήγει στον Πα, χρησιμοποιεί την κλίμακα του Πρώτου, διατηρώντας όλα τα χαρακτηριστικά του (δεσπόζοντες, έλξεις κλπ). Όταν όμως καταλήγει στον Βου, διατηρεί τα χαρακτηριστικά του Λέγετου. Αυτή η διπλή φύση είναι που δίνει στα στιχηρά του Τέταρτου το ξεχωριστό τους χρώμα.

Η βάση του Βου ή αλλιώς «Λέγετος»

Τα περισσότερα ειρμολογικά μέλη του Τετάρτου ήχου ψάλλονται σε έναν ήχο που έχει βάση τον φθόγγο Βου. Ο ήχος αυτός είναι ο Λέγετος.

Αν από τον φθόγγο Δι ανέβουμε δύο φωνές, βρισκόμαστε στον άνω Ζω, σ'έναν ήχο Δεύτερο που σχηματίζει τον πλάγιό του στον φθόγγο Βου. Ο ήχος αυτός εμφανίζεται και ως ανεξάρτητος, αλλά ονομάζεται και Τέταρτος.

Στα ειρμολογικά αυτά μέλη ο ήχος δείχνει συχνά τον Βου ως βάση. Όταν προηγείται κάποιος στίχος, το μέλος αρχίζει από τον Βου, ανεβαίνει μέχρι τον Δι, και καταλήγει πάλι με την ανάλογη μελωδική κατάληξη στον Βου. Το ότι τα διαστήματα Δι-Γα, Γά-Βου είναι τα ίδια και στο δεύτερο ήχο συνετέλεσε έτσι ώστε τα ειρμολογικά μέλη εκ του Βου να χαρακτηρίζονται και ως ήχος «Δεύτερος Διατονικός».

Η βάση του Δι στα παπαδικά

Τα παπαδικά μέλη του Τετάρτου ήχου ψάλλονται σε έναν ήχο που έχει ως βάση τον φθόγγο Δι.

Συχνά ο Ζω δέχεται ύφεση και ο Γα δίεση ενώ στα ειρμολογικά μέλη ο Πα ακούγεται με δίεση και ο Κε με ύφεση.

Η κλίμακά εδώ σχηματίζεται από συνημμένα τετράχορδα. Όταν ο άνω Βου φέρει δίεση, ο ήχος μοιάζει με πλάγιο, με διαζευγμένα τετράχορδα. Η μαρτυρία του ήχου, με τη φθορά του Δι, μας δείχνει την πορεία των διαστημάτων της κλίμακας.

Η κλίμακα και τα διαστήματά της

Ο Τέταρτος, ως διατονικός ήχος, χρησιμοποιεί τη διατονική κλίμακα, την ίδια οικογένεια διαστημάτων με τον Πρώτο. Θυμίζουμε εδώ κάτι χρήσιμο. Στη βυζαντινή μουσική τα διαστήματα δεν μετριούνται σε «τόνους» και «ημιτόνια» όπως στην ευρωπαϊκή, αλλά σε μικρότερες μονάδες, τα μόρια. Ο μεγάλος τόνος (Μείζονας) έχει 12 μόρια, ο μικρός τόνος (Ελάσσονας) έχει 10, και ο Ελάχιστος τόνος έχει διάστημα 8. Το σύστημα του Τετάρτου είναι το οκτάχορδο (η διαπασών), δηλαδή η μελωδία απλώνεται σε μια ολόκληρη οκτάβα.

Επειδή όμως ο ήχος έχει τρεις διαφορετικές βάσεις, η κλίμακα «διαβάζεται» από διαφορετική αφετηρία σε κάθε είδος μέλους. Ας τη δούμε αναλυτικά στις δύο βασικότερες μορφές της.

Στον στιχηραρικό Τέταρτο με βάση τον Πα, η διαδοχή των διαστημάτων ανοδικά είναι:

Πα-Βου (10) Βου-Γα (8) Γα-Δι (12) Δι-Κε (12) Κε-Ζω (10) Ζω-Νη (8) Νη άνω Πα (12).

Παρατηρούμε πώς το διαστημα «10–8–12» επαναλαμβάνεται συμμετρικά και στα δύο μισά της κλίμακας, με τον τόνο των 12 μορίων να λειτουργεί ως διαζευτικός τόνος στη μέση. Αυτή η δομή είναι που δίνει στα στιχηρά του Τετάρτου τη γνώριμη σεμνή ροή τους.

Στον παπαδικό Τέταρτο με βάση τον Δι, η κλίμακα σχηματίζεται ως εξής:

Δι-Κε (12) Κε-Ζω (10) Ζω-Νη (8) Νη άνω Πα (12) άνω Πα-άνω Βου (10) άνω Βου-άνω Γα (8) άνω Γα-άνω Δι (12).

Αντίστοιχα και ο Λέγετος με βάση το φθόγγο Βου όπως φαίνεται στην εικόνα παραπάνω.

Οι δεσπόζοντες φθόγγοι

Επειδή ο Τέταρτος έχει τρία είδη μελών με διαφορετικές βάσεις, έχει και διαφορετικούς δεσπόζοντες φθόγγους για το καθένα. Ας τους δούμε συγκεντρωμένους:

Στα ειρμολογικά μέλη δεσπόζουν οι φθόγγοι Δι και Βου.

Στα στιχηραρικά μέλη δεσπόζουν οι φθόγγοι Πα, Βου, Δι.

Στα παπαδικά μέλη δεσπόζουν οι φθόγγοι Βου, Δι, Ζω.

Στα στιχηραρικά το μέλος αγαπά να δεικνύει περισσότερο τον Βου (ενώ, σημειωτέον, ο Πρώτος Ήχος δεικνύει περισσότερο τον Γα και αυτή είναι μια από τις βασικές διαφορές των δύο ομογενών ήχων).

Οι μελωδικές έλξεις

Χαρακτηριστική για τον Τέταρτο Ήχο είναι η έλξη του Γα προς τον Δι. Ο Ζω είναι φυσικός όταν η μελωδία περνά ή στέκεται σ' αυτόν, ενώ όταν φθάνει μέχρι εκείνον ή κατεβαίνει από τον άνω Νη, τότε τις περισσότερες φορές εκτελείται με ύφεση. Όταν πάλι το μέλος περιστρέφεται γύρω από τον Ζω, ο Κε έλκεται έντονα προς εκείνον.

Οι καταλήξεις

Όπως και με τους δεσπόζοντες, οι καταλήξεις διαφέρουν ανάλογα με το είδος του μέλους.

Στα ειρμολογικά μέλη οι ατελείς καταλήξεις γίνονται στους φθόγγους Πα, Βου, Δι· οι εντελείς και τελικές στον Βου.

Στα στιχηραρικά μέλη οι ατελείς καταλήξεις γίνονται στους Δι και Βου· οι εντελείς στον Πα· και η τελική στον Βου (κατά τους αρχαιοτέρους και στον Πα).

Στα παπαδικά μέλη οι ατελείς καταλήξεις γίνονται στους Πα και Ζω· οι εντελείς και τελικές στον Δι.

Οι δε οριστικές καταλήξεις γίνονται στα ειρμολογικά και στιχηραρικά μέλη επί του Βου, στα δε παπαδικά επί του Δι.

Σε κάθε κατάληξη μπαίνει η αντίστοιχη μαρτυρία, το μικρό σύμβολο που μας θυμίζει σε ποιον φθόγγο βρισκόμαστε εκείνη τη στιγμή.

Το απήχημα και αρκτική μαρτυρία

Στον στιχηραρικό Τέταρτο με βάση τον Πα, είναι η απλή μονοσύλλαβη λέξη «Νε»

Στον παπαδικό Τέταρτο με βάση τον Δι, η τρισύλλαβη λέξη «Άγια»

Τέλος ο Λέγετος με βάση το φθόγγο Βου τη λέξη «Λέγετος»

Φυσικά για κάθε είδος μέλους έχουμε και την αντίστοιχη αρκτική μαρτυρία όπως φαίνεται παρακάτω :

Οι μεταβολές κατ' ήχον

Στα μέλη του Τετάρτου Ήχου είναι σπάνια η μετάβαση σε άλλον ήχο. Συνηθισμένη όμως είναι η χρήση της χρόας του ζυγού στα στιχηραρικά και ειρμολογικά κυρίως μέλη. Εκτός από αυτό, έχουμε στον ήχο αυτό και μέλη επείσακτα, δηλαδή, μέλη που αν και ανήκουν τυπικά στον Τέταρτο, ψάλλονται σε άλλον ήχο.

Έτσι, πάντα τα απολυτίκια του Τετάρτου ψάλλονται σε ήχο Δεύτερο, με τη φθορά τιθεμένη στον Δι. Ομοίως το κοντάκιο «Ο υψωθείς εν τω σταυρώ» και το κάθισμα «Ταχύ προκατάλαβε» ψάλλονται χρωματικώς, κατά την κλίμακα του Δευτέρου ήχου, μολονότι ανήκουν στον Τέταρτο. Όπως και το κάθισμα «Κατεπλάγη Ιωσήφ» καθώς και όλα τα προσόμοιά του, τίθεται εξαρχής φθορά του πλαγίου του Δευτέρου, και όλο το τροπάριο ψάλλεται χρωματικώς κατά την κλίμακα του πλαγίου του Δευτέρου.

Σε αυτές τις μεταβολές φαίνεται ότι συνετέλεσε αφενός η ομοιότητα ορισμένων διαστημάτων, αλλά περισσότερο διάφορες μελωδικές έλξεις, οι οποίες μονιμοποιούμενες έφεραν τελικά τη μετατροπή του μέλους από διατονικό σε χρωματικό.

Η έκταση και το ήθος

Η έκταση των μελών του Τετάρτου Ήχου φθάνει συνήθως προς το οξύ μέχρι τον Νη ή και τον Πα, ενώ προς το βαρύ μέχρι τον νη και ενίοτε μέχρι τον δι. Στα παπαδικά μέλη συναντούμε ενίοτε ανάβαση μέχρι και τον Γα.

Όσο για το ήθος, και εδώ ο Τέταρτος παρουσιάζεται διαφορετικός ανάλογα με το είδος του μέλους και αυτό είναι ίσως το πιο γοητευτικό χαρακτηριστικό του:

Στα ειρμολογικά μέλη το μέλος φέρει χαρακτήρα πανηγυρικό, εύφροσυνο και τερπνό.

Στα στιχηραρικά το ήθος είναι ως επί το πλείστον ησυχαστικό, και διακρίνεται για την απλότητα και τη σεμνότητά του.

Στα παπαδικά τα μέλη παρέχουν την εντύπωση σοβαρότητας και μεγαλοπρέπειας, και εμπνέουν την ευλάβεια και την κατάνυξη.

Έτσι, του ειρμολογικού μέλους το ήθος συγγενεύει προς το ήθος του Δευτέρου, ενώ του στιχηραρικού και του παπαδικού προς το ήθος του Πρώτου.

Ο Χρύσανθος, στο Μέγα Θεωρητικόν, γράφει σχετικά ότι «το ήθος του Τετάρτου ήχου σώζει χαρακτήρα πανηγυρικό και χορευτικό. Όταν στηρίζεται στον Δι, σώζει το αξιωματικό και μεγαλοπρεπές· όταν στον Βου, το παθητικό και ηδονικό· και όταν στον Πα, το ταπεινό και διαπεραστικό της καρδίας, παρακινώντας τις ψυχικές δυνάμεις».

Οι ιαμβικοί στίχοι της Οκτωήχου αποδίδουν στον ήχο τους εξής χαρακτηρισμούς: «Πανηγυριστής και χορευτής ων φέρεις, τέταρτον εύχος μουσικωτάτη κρίσει. Συ τους χορευτάς δεξιούμενος πλάττεις, φωνάς βραβεύεις, και κροτών εν κυμβάλοις. Σε τον τέταρτον ήχον ως ευφωνίας πλήρη, χορευτών ευλογούσι τα σμίπη.»

Με απλά λόγια: Συ, ο τέταρτος ήχος, που έχεις ύφος πανηγυρικό και χορευτικό, διεκδικείς δικαίως την τέταρτη θέση στη σειρά. Παραλαμβάνεις τους χορευτές, τους συνοδεύεις με ζωηρούς ήχους οργάνων, τους μορφώνεις και τους διαπλάθεις με τη μουσική σου, και χαρίζεις βραβεία σε όσους ψάλλουν τις μελωδίες σου. Σε σένα, επειδή είσαι πλούσιος σε μελωδικές γραμμές, αξίζουν οι έπαινοι των πλήθων.

Συμπερασματικά

Ο Τέταρτος Ήχος, που κλείνει τη χορεία των κυρίων ήχων, είναι ο πιο πολύπλευρος από όλους. Με τις τρεις βάσεις του (Βου στα ειρμολογικά, Πα στα στιχηραρικά, Δι στα παπαδικά) δεν είναι ένας, αλλά σχεδόν τρεις ήχοι σε έναν, καθένας με το δικό του χρώμα, τους δικούς του δεσπόζοντες και τις δικές του καταλήξεις. Διατονικός και ομογενής με τον Πρώτο, διαφοροποιείται από αυτόν ακριβώς σε αυτή την πλούσια πολυμορφία.

Το ήθος του είναι αντίστοιχα πολυσήμαντο, πανηγυρικό και τερπνό στα ειρμολογικά, ήσυχο και σεμνό στα στιχηραρικά, σοβαρό και κατανυκτικό στα παπαδικά. Δικαίως λοιπόν τον ονόμασαν «πανηγυριστή και χορευτή», γιατί μέσα του χωρά και η λαμπρότητα της εορτής και η ευλάβεια της προσευχής. Είναι ο ήχος που, περισσότερο από κάθε άλλον, μας θυμίζει ότι η βυζαντινή μουσική δεν είναι μονόπλευρη και μονόχρωμη, αλλά ένα πλήθος φωνητικών χρωμάτων και χροιών, που όλες μαζί υμνούν τον Θεό.