Πρώτος Ήχος
Τι σημαίνει Πρώτος Ήχος;
Οι παλαιοί διδάσκαλοι τον ονόμασαν Πρώτο γιατί σε αυτόν, κυριαρχεί ο μείζων τόνος, το διάστημα δηλαδή που σύμφωνα με την πυθαγόρεια παράδοση, ήταν το πρώτο που αναγνωρίστηκε στη μουσική επιστήμη. Έτσι, ο Α' Ήχος δεν είναι «πρώτος» μόνο στην αρίθμησή του (πρώτος, δεύτερος κτλ) αλλά είναι πρώτος και στην ίδια τη συγκρότηση της μελωδικής μας τάξης.
Σε ποιο γένος ανήκει;
Ο Πρώτος ήχος ανήκει στο Διατονικό γένος δηλαδή στη φυσικότερη και καθαρότερη μορφή κλίμακας που έχουμε. Δεν χρησιμοποιεί δηλαδή τα στενά διαστήματα του χρωματικού γένους (όπως ο Δεύτερος και ο Πλ. Δεύτερος) ούτε τα ιδιαίτερα διαστήματα του εναρμόνιου (όπως ο Τρίτος και ο Βαρύς). Είναι ήχος «καθαρός».
Η βάση και η κλίμακα
Ο Πρώτος ήχος μεταχειρίζεται τη διαπασών κλίμακα με βάση το φθόγγο Πα.
Η κύρια βάση του ήχου είναι ο Κε. Επειδή όμως η θέση του Κε είναι υψηλή και είναι αδύνατον να ψαλούν όλα τα μέλη του ήχου, έγινε μετάθεση της βάσεώς του, σύμφωνα με την πορεία του λεγόμενου Τροχού.
Ο Τροχός είναι το κυκλικό διάγραμμα της διατονικής κλίμακας, μια απεικόνιση των φθόγγων και των διαστημάτων τους, σαν να ήταν τοποθετημένοι γύρω από έναν τροχό, ονομασία που οφείλεται στους Πυθαγορείους, οι οποίοι έβλεπαν τη μουσική αναλογία να επαναλαμβάνεται κυκλικά. Στην πράξη, ο Τροχός μάς δείχνει ότι το ίδιο μοτίβο διαστημάτων (μείζων, ελάσσων, ελάχιστος τόνος) επαναλαμβάνεται καθώς ανεβαίνουμε ή κατεβαίνουμε την κλίμακα, και επομένως επιτρέπει τη μετάθεση της βάσης ενός ήχου σε διαφορετικό φθόγγο χωρίς να αλλάζει η μελωδική του ταυτότητα. Έτσι ο Α' Ήχος μπορεί να ψάλλεται είτε με βάση τον Πα είτε με βάση τον Κε. Ο Κε λαμβάνεται ως Πα, γιατί τα διαστήματα γύρω του είναι ακριβώς τα ίδια. Είναι, ουσιαστικά, το εργαλείο που επιτρέπει στον ψάλτη να μεταφέρει έναν ήχο σε υψηλότερη ή χαμηλότερη φωνητική περιοχή, διατηρώντας ανέπαφο τον χαρακτήρα του.
Η κλίμακα του ήχου από Πα προς Πα, έχει την εξής μορφή (τα διαστήματα μετριούνται όπως τα υπολόγισε η Πατριαρχική Επιτροπή του 1881) :
Διάστημα Τόνος Μόρια
Πα – Βου Ελάσσων 10
Βου – Γα Ελάχιστος 8
Γα – Δι Μείζων 12
Δι – Κε Μείζων (Διαζευκτικός) 12
Κε – Ζω Ελάσσων 10
Ζω – Νη Ελάχιστος 8
Νη - Πα Μείζων 12
Το διάστημα Δι – Κε είναι ιδιαίτερο : λέγεται διαζευκτικός τόνος, γιατί χωρίζει την κλίμακα σε δύο όμοια τετράχορδα (Πα–Δι και Κε–Πα). Αυτό δίνει στον Πρώτο Ήχο την περίφημη συμμετρία του και τον μελωδικό του ισορροπημένο χαρακτήρα.
Αρκτικές μαρτυρίες
Όταν ξεκινά ένα τροπάριο σε Α' Ήχο, βλέπουμε στην αρχή μία από τις τρεις μαρτυρίες:
Πα : όταν το μέλος ξεκινά από τον Πα (εικ.1 συνήθης περίπτωση)
Κε : όταν το μέλος ξεκινά από τον Κε (εικ. 2 κατά τον Τροχό)
Δι : όταν το μέλος ξεκινά από το Δι (εικ.3 όταν είναι επείσακτο μέλος *)
* Επείσακτο μέλος ονομάζεται το μέλος εκείνο στο οποίο η μεταβολή κατ' ήχον δεν είναι παροδική, αλλά μόνιμη, διαρκεί δηλαδή από την αρχή μέχρι το τέλος του τροπαρίου ή ολόκληρης σειράς τροπαρίων. Το τροπάριο ανήκει τυπικά σε έναν ήχο και φέρει την κανονική του μαρτυρία, ψάλλεται όμως εξ ολοκλήρου κατά την κλίμακα άλλου ήχου, στον οποίο μας μεταφέρει η φθορά που τίθεται ευθύς εξ αρχής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το προσόμοιον κάθισμα του Α' ήχου «Τὸν τάφον σου Σωτήρ», το οποίο ψάλλεται εξ ολοκλήρου κατά την κλίμακα του Β' ήχου, καθώς και το απολυτίκιο του αγίου Νικολάου, που ενώ είναι Δ' ήχου, μέσω της φθοράς μεταβάλλεται και ψάλλεται κατά τον Β' ήχο.
Δεσπόζοντες φθόγγοι
Οι δεσπόζοντες είναι οι κύριοι φθόγγοι του ήχου εκεί όπου η μελωδία αρέσκεται να μένει, να επιστρέφει, να ξεκουράζεται. Στον Πρώτο Ήχο διαφέρουν ανάλογα με το είδος του μέλους:
Στιχηραρικά μέλη: Πα και Γα (όταν έχει βάση τον Πα), Κε και Νη (όταν έχει βαση τον Κε)
Ειρμολογικά μέλη: Πα και Δι
Παπαδικά μέλη: Πα, Γα, Δι, Κε
Αυτή η διαφοροποίηση εξηγεί γιατί ένα Χερουβικό σε Α' Ήχο ηχεί διαφορετικά από ένα αναστάσιμο απολυτίκιο. Δεν αλλάζει ο ήχος, αλλάζει το είδος του μέλους και επομένως αλλάζουν τα σημεία που «κατοικεί» η μελωδία.
Καταλήξεις
Οι ύμνοι, όπως και κάθε ποιητικό κείμενο, έχουν περιόδους που χωρίζονται με σημεία στίξεως. Κόμμα, άνω τελεία ή τελεία. Αντίστοιχα και η μελωδία χωρίζεται σε ανάλογες μουσικές περιόδους, και κάθε τέτοια περίοδος κλείνει με μια κατάληξη. Οι καταλήξεις λοιπόν είναι τα μελωδικά «σημεία στίξεως» εκεί όπου η μελωδία σταματά, αναπαύεται ή ολοκληρώνεται.
1. Ατελής κατάληξις
Γίνεται συνήθως σε λέξεις μετά τις οποίες υπάρχει κόμμα ή άνω τελεία. Δηλαδή εκεί όπου το νόημα δεν έχει ολοκληρωθεί, απλώς κάνει μια μικρή παύση. Το χαρακτηριστικό της είναι πως δεν καταλήγει στη βάση του ήχου, αλλά συνήθως σε έναν από τους δεσπόζοντες φθόγγους (σπανίως σε άλλον). Γι' αυτό ακριβώς και ονομάζεται «ατελής» γιατί αφήνει το μέλος σε μια εκκρεμότητα, σε ένα είδος μελωδικής αναμονής που ζητά συνέχεια.
2. Εντελής κατάληξις
Γίνεται σε λέξεις μετά τις οποίες υπάρχει άνω τελεία ή τελεία, εκεί όπου ολοκληρώνεται ένα πλήρες νόημα. Σε αντίθεση με την ατελή, η εντελής κατάληξη γίνεται πάντοτε στη βάση του ήχου, δίνοντας έτσι μια αίσθηση μελωδικής ανάπαυσης και ολοκλήρωσης.
3. Τελική κατάληξις
Είναι η κατάληξις που γίνεται εκεί όπου τελειώνει ολόκληρο το τροπάριο. Γίνεται πάντοτε στη βάση του ήχου.
4. Οριστική κατάληξις
Όταν έχουμε σειρά τροπαρίων ή ύμνων που ψάλλονται κατά έναν ή περισσότερους ήχους, το τέλος του τελευταίου τροπαρίου της σειράς κάνει μια ιδιαίτερη κατάληξη, πιο εκτενή από τη συνηθισμένη τελική. Αυτή ονομάζεται οριστική, γιατί σφραγίζει οριστικά όλη τη σειρά. Γίνεται και αυτή στη βάση του ήχου.
Στον Α' Ήχο έχουμε τρία επίπεδα κατάληξης :
Ατελείς συνήθως στον Δι, σπανιότερα στον Γα ή στον Ζω
Εντελείς στον Πα, στον Δι και στον Κε
Τελικές πάντα στη βάση, δηλαδή στον Πα.
Σε κάθε κατάληξη μπαίνει η αντίστοιχη μαρτυρία, εκείνο το μικρό σύμβολο που μας θυμίζει σε ποιον φθόγγο βρισκόμαστε.
