Ήχος Πλάγιος Τέταρτος
Τελευταίος στη σειρά των οκτώ ήχων τάσσεται ο πλάγιος του τετάρτου. Με αυτόν κλείνει ο κύκλος της Οκτωήχου, και δεν είναι τυχαίο ότι οι παλαιοί τον ονόμασαν «σφραγίδα» και «κορωνίδα» των ήχων. Είναι ο ήχος με τον πλουσιότερο ίσως θησαυρό μελών, αλλά και ο ήχος που πίσω από μια φαινομενικά απλή διατονική κλίμακα, κρύβει μερικές από τις πιο λεπτές θεωρητικές ιδιομορφίες ολόκληρου του συστήματος.
Η θέση του και το γένος
Ο πλάγιος του τετάρτου αντιστοιχεί στον Υπομιξολύδιο τρόπο των αρχαίων. Όπως και ο κύριός του, ο Δ΄ ήχος, ανήκει στο διατονικό γένος.
Από τον Δ΄ διαφέρει σε τρία βασικά γνωρίσματα. Τη βάση, τους δεσπόζοντες φθόγγους και τις καταλήξεις. Η συγγένεια των δύο ήχων είναι συγγένεια γένους αλλά όχι και μελωδικής συμπεριφοράς. Όπως θα δούμε παρακάτω, ο πλάγιος του τετάρτου έχει τη δική του, διακριτή φυσιογνωμία.
Οι αρκτικές μαρτυρίες
Ο ήχος έχει δύο μορφές αρκτικής μαρτυρίας, και καθεμιά λέει στον ψάλτη από ποιο φθόγγο ξεκινά το μέλος.
Η πρώτη θέτει τον νη ως βάση του μέλους και είναι η συνηθέστερη μορφή του ήχου.
Η δεύτερη φέρει δίπλα στη μαρτυρία του νη, φθογγόσημο για ανάβαση τριών φωνών και σε αυτό τίθεται η φθορά του νη. Ορίζει δηλαδή τον Γα ως βάση κατά μετάθεση, δηλαδή, ο Γα λαμβάνεται και ψάλλεται ως νη (τρις φωνές πάνω, εξού και Τριφωνία).
Οι φθορές
Ο πλάγιος του τετάρτου χρησιμοποιεί τις διατονικές φθορές. Ιδιαιτέρως, θεωρείται ότι ανήκουν σε αυτόν η διατονική φθορά του νη και η φθορά της αντιφωνίας του, επί το οξύ Νη.
Η φθορά του νη έχει και πρακτική λειτουργία. Όταν τίθεται επί του Γα, ο Γα λαμβάνεται ως νη, και με βάση αυτή τη νέα θέση σχηματίζονται τα διαστήματα σε αναβάσεις και καταβάσεις. Είναι ο μηχανισμός που επιτρέπει στον ήχο να «μετακομίζει» ολόκληρος από τον νη στον Γα. (βλ. κλίμακα παρακάτω)
Το απήχημα
Κατά τους παλαιούς βυζαντινούς μελωδούς, το απήχημα του πλαγίου τετάρτου ψαλλόταν αργά, με τη φράση «Νεάγιε». Οι νεότεροι το ψάλλουν σύντομα, είτε με την ίδια φράση, είτε μονοσύλλαβα ως «Νε». Σε κάθε περίπτωση, απαιτεί προφορά σοβαρή και ηγεμονική, κάτι που ήδη προϊδεάζει για το ήθος του ήχου.
Το απήχημα παραμένει το ίδιο και όταν βάση του μέλους είναι ο Γα (ως νη). Όταν όμως προηγείται στίχος ή «Δόξα Πατρί», το μέλος καταλήγει στον νη αν βάση είναι ο νη, στον Γα αν βάση είναι ο Γα.
Η κλίμακα εκ του νη
Όταν το μέλος έχει βάση τον νη, ο ήχος ακολουθεί την κλίμακα κατά το οκτάχορδο σύστημα. Η κλίμακα αποτελείται από δύο όμοια τετράχορδα, νη–Πα–Βου–Γα και Δι–Κε–Ζω–Νη, τα οποία είναι διεζευγμένα κατά μείζονα τόνο, τον Γα–Δι. Καθένα βαίνει από το βαρύ προς το οξύ κατά τόνο μείζονα, ελάσσονα και ελάχιστο: 12+10+8, και ο διαζευκτικός τόνος 12.
Είναι, η πιο «καθαρή» και συμμετρική κλίμακα της Οκτωήχου. Γι' αυτό και ο πλάγιος του τετάρτου χρησιμεύει ως η πρώτη επαφή του μαθητή με τη διατονική κλίμακα.
Η κλίμακα εκ του Γα
Όταν το μέλος έχει βάση τον Γα, ο Γα λαμβάνεται ως νη, και ο ήχος δεν ακολουθεί πλέον το οκτάχορδο αλλά το τετράχορδο σύστημα, δηλαδή την τριφωνία. Σχηματίζονται τότε δύο όμοια τετράχορδα, νη–Πα–Βου–Γα και Γα–Δι–Κε–Ζω, συνημμένα με κοινό φθόγγο τον Γα, και καθένα βαίνει πάλι 12+10+8.
Οι δεσπόζοντες φθόγγοι
Στα μέλη με βάση τον νη, δεσπόζοντες είναι οι νη, Βου, Δι.
Στα μέλη με βάση τον Γα, δεσπόζοντες είναι οι Γα, Δι, Ζω.
Οι καταλήξεις
Στα μέλη εκ του νη, οι ατελείς καταλήξεις γίνονται στους φθόγγους Δι, Βου, νη. Οι εντελείς στον νη και σπανίως στον Δι. Οι τελικές στον νη και σπανίως στον Βου.
Στα μέλη εκ του Γα, οι ατελείς καταλήξεις γίνονται στον Δι, οι δε εντελείς και τελικές στον Γα.
Οι οριστικές καταλήξεις γίνονται πάντοτε στη βάση αναλόγως του μέλους, στον νη ή στον Γα, .
Η έκταση
Τα ειρμολογικά και στιχηραρικά μέλη εκ του νη φθάνουν επί το οξύ μέχρι τον Βου΄ και επί το βαρύ μέχρι τον δι.
Τα παπαδικά εκτείνονται μέχρι τον Γα΄ επί το οξύ, και μέχρι τον δι επί το βαρύ.
Το μέλος εκ του Γα ανέρχεται επί το οξύ μέχρι τον Πα΄ και κατέρχεται επί το βαρύ μέχρι τον νη.
Οι μεταβολές κατ' ήχον
Μεταβολή κατ' ήχον συναντούμε και στα μέλη του πλαγίου του τετάρτου, ιδίως μετάβαση σε μέλος του Β΄ ήχου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αργή Δοξολογία εκ του νη του Γρηγορίου Πρωτοψάλτου. Το μέλος της, μεταβαίνει κατά το πλείστον σε ήχο Β΄ και μόνο στο τέλος κάθε στίχου επανέρχεται στον πλάγιο του τετάρτου. Γι' αυτό και σημειώνεται στην αρχή ως πλάγιος του Δ΄ χρωματικός.
Το ήθος
Το ήθος του πλαγίου του τετάρτου είναι ως επί το πλείστον ησυχαστικό. Τα περισσότερα μέλη του, και ιδίως τα αργά, διακρίνονται για την ιεροπρέπεια και τη σεμνότητά τους. Άλλα όμως μέλη του, παρουσιάζουν χαρακτήρα ευχάριστο και ηδονικό. Τα δε εκ του Γα μέλη έχουν ήθος κάπως συγγενές προς εκείνο του Γ΄ ήχου και του βαρέως εναρμονίου, κάτι που εξηγείται από την κοινή τους «κατοίκηση» γύρω από τον Γα.
Ο Χρύσανθος παρατηρεί σχετικά: «Το ήθος του πλαγίου τετάρτου σώζει χαρακτήρα κλίνοντα εις το θελκτικόν, ηδονικόν και ελκυστικόν εις πάθη· διά τούτο και οι κώμοι κατά τούτον τον ήχον εμελίζοντο ως επί το πλείστον. Προς τούτοις κλίνει και εις το σεμνόν, ότε συμβάλλει μεγάλως η βραδεία αγωγή του χρόνου και η μετάθεσις του τόνου από του νη επί τον Γα».
Η παρατήρηση του Χρυσάνθου είναι διδακτική: ο ίδιος ήχος μπορεί να είναι θελκτικός ή σεμνός, και αυτό που κρίνει τη διαφορά είναι δύο συγκεκριμένα μέσα, η αργή αγωγή και η μετάθεση της βάσης στον Γα. Το ήθος, για άλλη μια φορά, δεν βρίσκεται μόνο στην κλίμακα αλλά στον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται κανείς το μέλος.
Οι ιαμβικοί στίχοι της Οκτωήχου αφιερώνουν στον ήχο τους εξής χαρακτηρισμούς:
«Ήχων σφραγίς τέταρτε συ των πλαγίων,
ως εν σεαυτώ παν καλόν μέλος φέρων.
Ανευρύνεις συ τους κρότους των ασμάτων,
ήχων κορωνίς ως υπάρχων και τέλος.
Ως άκρον εν φθόγγοις τε και φωνών στάσει
άκρον σε φωνής δις σε καλώ και τέλος».
Σε ελεύθερη μετάφραση: Εσύ, ο τέταρτος των πλαγίων, είσαι η σφραγίδα όλων των ήχων, αφού περικλείεις στις μελωδίες σου κάθε τι ωραίο. Δίνεις έκταση και πλάτος στις ζωηρές φωνές των ασμάτων, και είσαι η κορωνίδα και το τέλος όλων των ήχων. Και επειδή κατέχεις τα άκρα, τόσο στους υψηλούς φθόγγους όσο και στις καταλήξεις και τη στάση της φωνής, γι' αυτό σε ονομάζω δύο φορές άκρο της φωνής, προς τα ύψη και προς τα χαμηλά, και τέλος των ήχων.
Πρόλογοι και έντεχνα μέλη
Σε αντίθεση με τον Τρίτο και τον Βαρύ, που είναι πτωχοί σε μέλη, ο πλάγιος του τετάρτου είναι πλουσιότατος σε μέλη κάθε είδους. Πολλά δοξαστικά εορτών, κανόνες και ιδιόμελα ψάλλονται σε αυτόν τον ήχο.
Σε αυτόν ανήκουν επίσης πολλοί Πρόλογοι, κατά τους οποίους ψάλλονται πολυάριθμα στιχηρά, καθίσματα, εξαποστειλάρια και κοντάκια. Κυριότεροι είναι:
«Ω του παραδόξου θαύματος»
«Τι υμάς καλέσωμεν άγιοι»
«Αμέτρητος υπάρχει»
«Ο εν Εδέμ παράδεισος ποτέ»
«Την Σοφίαν και Λόγον»
«Τη υπερμάχω στρατηγώ»
«Το προσταχθέν μυστικώς»
«Ως απαρχάς της φύσεως»
Ως έντεχνα μέλη του ήχου μπορούν να θεωρηθούν τα παρακάτω:
Οι αργές Καταβασίες «Σταυρόν χαράξας Μωσής» υπό Πέτρου του Πελοποννησίου (η Α΄ και η Δ΄ ωδή ψάλλονται εκ του Γα, οι υπόλοιπες εκ του νη)
Οι όμοιες Καταβασίες «Υγράν διοδεύσας» και «Αρματηλάτην Φαραώ», με βάση τον Γα, υπό Γρηγορίου Πρωτοψάλτου
Το «Το προσταχθέν μυστικώς» του Ακαθίστου Ύμνου και το δίχρονο «Τη υπερμάχω»
Τα αρχαία μέλη των Προκειμένων της Μεγάλης Τεσσαρακοστής «Μη αποστρέψης το πρόσωπόν σου» και «Έδωκας κληρονομίαν»
Τα αργά αρχαία μέλη της Μεγάλης Εβδομάδας «Ιδού ο νυμφίος έρχεται» και «Ότε οι ένδοξοι μαθηταί», με βάση τον Γα
Τα αρχαία Ανοιξαντάρια και το «Μακάριος ανήρ» των Πανηγυρικών Εσπερινών
Το δοξαστικό «Κύριε, η εν πολλαίς αμαρτίαις» του Πέτρου
Τα Εωθινά δοξαστικά των Κυριακών Η΄ και ΙΑ΄
Η αργή Δοξολογία του Ιακώβου
Χερουβικά και Κοινωνικά υπό Πέτρου, Γρηγορίου και άλλων
Αρκεί και μόνο αυτός ο κατάλογος για να φανεί η θέση του ήχου στη λατρευτική ζωή. Η Μεγάλη Εβδομάδα, ο Ακάθιστος ύμνος, η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, το τροπάριο της Κασσιανής, ο Πανηγυρικός Εσπερινός, η Δοξολογία. Δύσκολα βρίσκει κανείς κορυφαία στιγμή του λειτουργικού έτους που να μην ακούγεται ο πλάγιος του τετάρτου.
Συμπερασματικά
Με τον πλάγιο του τετάρτου κλείνει ο κύκλος της Οκτωήχου. Οι στίχοι τον ονομάζουν σφραγίδα και κορωνίδα. Η ονομασία δικαιώνεται από την πληρότητα της κλίμακάς, από τον πλούτο των μελών του και από την ευκολία με την οποία μετακινείται από τον νη στον Γα.
Το πιο σημαντικό όμως δίδαγμα για τον ψάλτη είναι αυτό που μας επισημαίνει ο Χρύσανθος. Ο ίδιος ήχος, με την ίδια κλίμακα, δεν χαρακτηρίζεται από τους φθόγγους, αλλά από την αγωγή, τη βάση και τέλος τη στάση εκείνου που ψάλλει. Στο τέλος της διαδρομής μέσα από τους οκτώ ήχους, αυτό είναι ίσως και το κοινό τους μάθημα. Ο ήχος δίνει το υλικό, το ήθος όμως το ολοκληρώνει ο ψάλτης.