Ήχος Πλάγιος Πρώτος

Φτάνοντας στον Πλάγιο Α', μπαίνουμε σε ένα καινούργιο κεφάλαιο, αυτό των πλαγίων ήχων. Ο πλάγιος Α΄ είναι ο πρώτος στη σειρά τους, και δεν είναι τυχαίο ότι οι παλαιοί τον ονόμαζαν «πρώτον μεταξύ των πλαγίων» παρότι στην αρίθμηση της Οκτωήχου κατέχει την πέμπτη θέση. Είναι ένας ήχος άλλοτε πανηγυρικός και χαρμόσυνος και άλλοτε θρηνώδης.

Σε ποιο γένος ανήκει

Ο Πλάγιος Α' ανήκει, όπως και ο Α΄ Ήχος, στο διατονικό γένος. Είναι ο πρώτος στη σειρά των πλαγίων ή παραγώγων ήχων, και κατά τους περισσότερους θεωρητικούς αντιστοιχεί, στον Υποδώριο τρόπο των αρχαίων Ελλήνων.

Αν και μοιράζεται το ίδιο γένος με τον Α΄ Ήχο, διαφέρει από εκείνον σε τρία σημεία. Στη βάση του (ιδίως στα ειρμολογικά μέλη), στους δεσπόζοντες φθόγγους και στις καταλήξεις, καθώς και στην έκταση. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο πλάγιος Α΄ ανεβαίνει από τη βάση του Πα περισσότερο από όσο ανεβαίνει ο Α΄, ενώ κατεβαίνει από αυτήν λιγότερο.

Η βάση και η κλίμακα

Η βάση του πλαγίου Α΄ βρίσκεται τέσσερις φωνές κάτω από τον φθόγγο Κε (την παλαιά βάση του Α΄ Ήχου). Εκεί συναντάμε τον Πα και η κλίμακά του είναι όμοια με εκείνη του πρώτου ήχου, με τετράχορδα διαζευγμένα.

Η αρκτική μαρτυρία του ήχου είναι αυτή η οποία ορίζει τη βάση του μέλους στον Πα, όπως ακριβώς και στον Α΄ ήχο. Για τα ειρμολογικά μέλη όμως, η μαρτυρία δείχνει ανάβαση από τον Πα κατά τέσσερις τόνους, οπότε και ορίζεται ως βάση ο Κε. 

Ο πλάγιος Α΄ χρησιμοποιεί τη διατονική κλίμακα ακριβώς όπως και ο Α΄ Ήχος, άλλωστε και οι μαρτυρίες των φθόγγων είναι οι ίδιες με εκείνες του Α΄. Πολύ συχνά όμως ο Πλάγιος Α΄ αγαπά να δείχνει τον Ζω με ύφεση, γι' αυτό στα μέλη του πλαγίου Α΄, συναντούμε συχνά επί του Ζω ύφεση, ή συνηθέστερα την εναρμόνιο φθορά. 

Σε αυτή την περίπτωση η κλίμακα γίνεται μικτή, δηλαδή το βαρύ τετράχορδό της παραμένει διατονικό, ενώ το οξύ γίνεται εναρμόνιο. Έτσι το διάστημα Κε - Ζω γίνεται ημιτόνιο, ενώ το Ζω - Νη γίνεται τόνος μείζων.

Όσον αφορά το σύστημα, ο πλάγιος Α΄ ακολουθεί την κλίμακα κατά το οκτάχορδο ή διαπασών. Συχνά, ιδίως στα ειρμολογικά μέλη, μεταβαίνει στο σύστημα του τροχού. Αυτό συμβαίνει όταν τεθεί επί του Κε η διατονική φθορά του Πα, οπότε γίνεται μετάθεση, εξαιτίας της οποίας τα διαστήματα Κε-Ζω-Νη-Πα-Βου βαίνουν όπως τα διαστήματα Πα-Βου-Γα-Δι-Κε.

Μεταβολή κατ' ήχον δεν είναι συνήθης στα μέλη του πλαγίου Α΄. Εξαίρεση αποτελούν οι περιπτώσεις κατά τις οποίες το οξύ τετράχορδο της κλίμακας γίνεται εναρμόνιο μέσω της εναρμονίου φθοράς του Ζω. Τότε έχουμε ενίοτε μια σύντομη μετάβαση σε ήχο πλάγιο του Β΄, από τον οποίο όμως το μέλος επανέρχεται ταχέως στις διατονικές του γραμμές.

Το απήχημα

Κατά τους παλαιούς, το απήχημα του ήχου αυτού εψάλλετο αργά, με τον διατονικό φθόγγο «ανέανές». Κατά τους νεότερους ψάλλεται πιο σύντομα, με τη μονοσύλλαβη λέξη «νε», εκφερόμενη από τον Πα.

Το απήχημα αυτό χρησιμοποιείται τόσο στο αργό όσο και στο σύντομο στιχηραρικό μέλος, καθώς και στο παπαδικό. Στο αργό ειρμολογικό και σύντομο μέλος, το απήχημα έχει βάση τον φθόγγο Κε, με προσθήκη όμως της φθοράς που τον μεταθέτει, μέσω του Πα, στην οξεία βάση του Κε. Έτσι η βάση γίνεται «πλαγία» δυνάμει αυτής της φθοράς.

Δεσπόζοντες φθόγγοι

Οι δεσπόζοντες φθόγγοι διαφέρουν ανάλογα με το είδος του μέλους:

Στα στιχηραρικά και παπαδικά μέλη: Πα, Δι, Κε.

Στα ειρμολογικά μέλη: Κε, Νη.

Στην παπαδική μελοποιία (ειδικότερα χερουβικά, πολυέλεοι κ.ά.), ο άνω Ζω θεωρείται φυσικός όταν η μελωδία απλώς περνά από αυτόν, όταν όμως η μελωδία φτάνει μέχρι εκεί ή κατεβαίνει από τον άνω Νη, τότε, τις περισσότερες φορές, ο φθόγγος αυτός πρέπει να εκτελείται με ύφεση. Τα μέλη της παπαδικής ολοκληρώνονται πάντοτε στον φθόγγο Πα.

Καταλήξεις

Οι καταλήξεις του Πλαγίου Α΄ ποικίλλουν ανάλογα με το είδος του μέλους:

Στο αργό στιχηραρικό μέλος, ατελείς καταλήξεις γίνονται στους φθόγγους Γα, Δι και Κε.

Εντελείς στον Πα.

Τελικές στον Πα και στον Δι.

Στο σύντομο στιχηραρικό μέλος, οι ίδιες καταλήξεις με το αργό, με τη διαφορά ότι στον Γα δεν γίνεται ποτέ ατελής κατάληξη.

Στο ειρμολογικό μέλος, όπου βάση είναι ο Κε, εντελείς και τελικές καταλήξεις γίνονται στον ίδιο τον Κε και ατελείς στον Νη.

Στο παπαδικό μέλος, που είναι το πλουσιότερο σε καταλήξεις, εντελείς και τελικές καταλήξεις γίνονται στον φθόγγο από τον οποίο ξεκίνησε το μέλος, ατελείς δε σε οποιονδήποτε άλλο φθόγγο εκτός της βάσης.

Σε κάθε περίπτωση, οι οριστικές καταλήξεις γίνονται πάντοτε στη βάση του μέλους.

Έκταση και ιδιάζουσες θέσεις

Στα στιχηραρικά και παπαδικά μέλη, η συνήθης έκταση του ήχου είναι, προς το οξύ, μέχρι τον (άνω) Πα΄ή (άνω) Βου΄, και προς το βαρύ μέχρι τον Κε. Στα ειρμολογικά μέλη η συνήθης έκταση φτάνει προς το οξύ μέχρι τον (άνω) Βου΄, και προς το βαρύ μέχρι τον Γα, ενίοτε και μέχρι τον Πα.

Εκτός από τις ιδιάζουσες θέσεις που είναι κοινές με τον Α΄ Ήχο (ιδίως σε παπαδικά μέλη), ο πλάγιος Α΄ διαθέτει και δικές του, ειδικές θέσεις, που απαντούν αποκλειστικά στα μέλη του, κυρίως στο ειρμολογικό μέλος, τόσο στο σύντομο όσο και στο αργό.

Το ήθος του ήχου

Το ήθος του πλαγίου Α΄ ποικίλλει ανάλογα με το είδος του μέλους. Άλλοτε φέρει χαρακτήρα πανηγυρικό και χαρμόσυνο, ιδίως στα ειρμολογικά μέλη, και άλλοτε παθητικό και θρηνώδη. Θρηνώδες γίνεται ιδίως όταν το οξύ τετράχορδο της κλίμακας είναι εναρμόνιο, δηλαδή όταν ο Ζω ψάλλεται με ύφεση.

Ο Χρύσανθος περιγράφει το ήθος του ήχου με μεγάλη ακρίβεια: «το ήθος του πλαγίου πρώτου κλίνει προς το φιλοίκτιρμον και το θρηνώδες στα στιχηραρικά και παπαδικά μέλη, ενώ κλίνει προς το διεγερτικόν και χορευτικόν στα ειρμολογικά, όταν αυτά ψάλλονται με γρήγορη αγωγή· σε βραδεία όμως αγωγή, το ήθος του γίνεται κεχηνός και χαύνον».

Οι ιαμβικοί στίχοι της Οκτωήχου λένε πως πολλά μέλη του ήχου αυτού μοιάζουν με θρήνο ή εκφράζουν συναισθήματα συμπάθειας, ενώ άλλα είναι πανηγυρικά και θυμίζουν ρυθμικό χορό. Όποιος έχει μουσική αντίληψη και γνωρίζει καλά την τέχνη, μπορεί να καταλάβει και να πει ποια είναι η αξία αυτού του ήχου, που παρεκκλίνει από τον Α΄ και είναι ο πλάγιός του. Και ενώ η τάξη των οκτώ ήχων τον κατατάσσει πέμπτο κατά σειρά, οι χαρακτηρισμοί της Οκτωήχου τον ονομάζουν πρώτο μεταξύ των πλαγίων αφού κατάγεται από τον Α΄ και μοναδικό ανάμεσα σε όλους τους ήχους. Το τονίζει και το λέει και ο Χρύσανθος :

«Θρηνωδός εἶ σὺ καὶ φιλοικτίρμων ἄγαν,

ἀλλ' εἰς τὰ πολλὰ καὶ χορεύεις εὐρύθμως.

Ὁ μουσικὸς νοῦς, ὃν ἐγνώρισεν τέχνη,

τίς ἡ παρεκκλίνουσα κλίσις πλαγίων;

Πέμπτον σὲ τάξις, ἀλλὰ πρῶτον τοῦ μόνου

ἔχει σὲ καὶ λέγει σε, πρῶτε πλαγίων».

Ο Πλάγιος Α' είναι ένας ήχος με δύο πρόσωπα, και αυτό ακριβώς είναι το μεγαλείο του. Στο ένα άκρο του, βρίσκεται ο θρήνος και η κατάνυξη, ενώ στο άλλο, η χαρά και ο πανηγυρικός τόνος. Αυτό, καθιστά το συγκεγκριμένο ήχο, πλήρη. Γι' αυτό και οι παλαιοί, παρότι τον κατέταξαν πέμπτο στη σειρά της Οκτωήχου, τον τίμησαν ως πρώτο ανάμεσα στους πλαγίους, γιατί κρατά μέσα του πιστά, την καταγωγή του από τον Α΄ Ήχο, αλλά ταυτόχρονα εκφράζεται και με τα δικά του στοιχεία.