Ήχος Πλάγιος Δεύτερος

Υπάρχουν ήχοι που τους αναγνωρίζεις από την πρώτη τους φράση. Ο Πλάγιος Β' είναι ένας από αυτούς. Έχει αυτή την χαρακτηριστική χρωματική χροιά (την κλαψιάρικη όπως συνηθίζω να λέω). Είναι ο έκτος κατά σειρά ήχος της Βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής και ο δεύτερος τη τάξη των «πλαγίων» ήχων.

Σε ποιο γένος ανήκει

Ο Πλάγιος Β' ανήκει στο ίδιο γένος με τον κύριο ήχο του (τον Δεύτερο), δηλαδή στο χρωματικό. Κατά τους θεωρητικούς, θεωρείται ο ίδιος ή τουλάχιστον συγγενής με τον Υπολύδιο τρόπο των αρχαίων Ελλήνων.

Παρότι όμως μοιράζεται το γένος με τον Β΄ ήχο, διαφέρει από αυτόν σε τέσσερα σημεία.

1) Στη βάση του, στα στιχηραρικά και παπαδικά μέλη.

2) Στους δεσπόζοντες φθόγγους και στις καταλήξεις.

3) Στην έκταση του.

4) Στην κλίμακα.

Η βάση και η κλίμακα

Βάση του Πλαγίου Β΄ στα στιχηραρικά και παπαδικά μέλη είναι ο Πα, και σπανιότερα ο Δι. Στα ειρμολογικά μέλη, αντιθέτως, βάση είναι ο Βου ή ο Δι και το μέλος εκεί, ακολουθεί την κλίμακα του Β΄ ήχου, γι' αυτό και οι μαρτυρίες των φθόγγων είναι οι ίδιες με εκείνες του στιχηραρικού μέλους του Β' ήχου.

Η κλίμακα του ήχου είναι η σκληρή χρωματική. Σχηματίζεται από δύο όμοια τετράχορδα, Πα–Βου–Γα–Δι και Κε–Ζω–Νη–Πα΄, διεζευγμένα με τον μείζονα τόνο Δι–Κε. Κάθε τετράχορδο περιλαμβάνει ημιτόνιο, τριημιτόνιο και ημιτόνιο.

Η κλίμακα αυτή, όπως τη βλέπουμε, είναι αμιγώς χρωματική. Στην πράξη όμως συναντάμε πολύ συχνά μέλη με μικτή κλίμακα. Το βαρύ τετράχορδο παραμένει χρωματικό, ενώ το οξύ γίνεται διατονικό. Σε αυτή την περίπτωση οι μαρτυρίες των φθόγγων του οξέος τετραχόρδου γράφονται διατονικές, και το μέλος επανέρχεται στη χρωματική του κλίμακα με μία από τις φθορές που ανήκουν στον ήχο. Αυτή η μετάβαση προς το διατονικό είναι από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα των στιχηραρικών και παπαδικών μελών του πλαγίου Β΄.

Οι αρκτικές μαρτυρίες και το απήχημα του ήχου

Στα μουσικά μέλη ο πλάγιος Β΄ δηλώνεται με αρκτική μαρτυρία που ορίζει τον Πα ως βάση του μέλους.

Στα ειρμολογικά μέλη συμβαίνει το αντίστροφο απ' ό,τι στα ειρμολογικά του Β΄ ήχου. Η μαρτυρία δείχνει τον Βου ως βάση, ή δείχνει ανάβαση από τον Βου κατά δύο τόνους και θέτει ως βάση τον Δι.

Από τις πέντε χρωματικές φθορές, ο Πλάγιος Β΄ χρησιμοποιεί τις δύο.

Για τα στιχηραρικά και παπαδικά μέλη ο πλάγιος Β΄ έχει δύο απηχήματα, ανάλογα με τη βάση του μέλους.

Το πρώτο, το χρωματικό «νεχέανες», για τα μέλη που έχουν βάση τον Πα. Ψαλλόταν αργά κατά τους παλαιούς και συντομότερα κατά τους νεότερους.

Το δεύτερο, το επίσης χρωματικό «νενανώ», για τα μέλη που έχουν βάση τον Δι.

Όταν ψάλλεται στίχος πριν από το τροπάριο, το μέλος του, αρχίζει από τον Δι και καταλήγει στον Πα ή στον Δι, ανάλογα με τη βάση που έχει το μέλος.

Τέλος στα ειρμολογικά μέλη, το απήχημα είναι ένα απλό «νε» στη βάση του μέλους, δηλαδή ή στον Βου ή στον Δι.

Δεσπόζοντες φθόγγοι

Στα στιχηραρικά και παπαδικά μέλη τους φθόγγους Πα, Δι, Κε.

Στα ειρμολογικά μέλη τους φθόγγους Βου, Δι.

Καταλήξεις

Στα στιχηραρικά και παπαδικά μέλη :

Ατελείς στους φθόγγους Δι και Κε.

Εντελείς στον Πα.

Τελικές στον Πα, και στον Δι.

Στα ειρμολογικά μέλη :

Ατελείς στον Δι, ενίοτε στον Βου και σπάνια στον Νη.

Εντελείς στον Βου.

Τελικές στον Βου, και στον Δι.

Έκταση του Ήχου

Η συνήθης έκταση των μελών του ήχου είναι :

Στα στιχηραρικά και παπαδικά από τον φθόγγο Νη μέχρι τον (άνω) Βου΄ και στα ειρμολογικά από το Βου μέχρι τον (άνω) Νη'.

Ο πλάγιος Β΄ διαθέτει πλήθος ιδιαζουσών μελωδικών θέσεων. Σημειωτέων όμως, ότι πολλές από αυτές είναι κοινές με τον Β΄ ήχο κάτι απόλυτα φυσιολογικό, αφού μοιράζονται το ίδιο γένος.

Το ήθος

Το ήθος του πλαγίου Β΄ είναι ως επί το πλείστον συσταλτικό. Το μέλος του, στα στιχηραρικά και παπαδικά, κλίνει προς το παθητικό, το κατανυκτικό, το πένθιμο.

Τα ειρμολογικά όμως μέλη, καθώς ακολουθούν την κλίμακα και την ποιότητα του Β΄ ήχου, έχουν και ήθος ανάλογο προς εκείνο του Β΄ήχου, τερπνό και ηδονικό.

Ο Χρύσανθος γράφει σχετικά :

«Το ήθος τούτου του ήχου σώζει χαρακτήρα αρμόζοντα εις άσματα επικήδεια και εις μελέτας υψηλάς και θείας. Ούτως έχει εις τα στιχηραρικά και παπαδικά. Εις δε τα ειρμολογικά σώζει χαρακτήρα ηδονικόν».

Να γιατί ο ίδιος ήχος μπορεί να θρηνεί στο «Σήμερον κρεμάται επί ξύλου» αλλά να γλυκαίνει στον αναστάσιμο κανόνα της Κυριακής ή στο αναστάσιμο απολυτίκιο «Αγγελικαί δυνάμεις επί το μνήμα σου». Δεν είναι δύο ήχοι διαφορετικοί αλλά είναι ο ίδιος ήχος με δύο διαφορετικά πρόσωπα.

Στο τέλος των ύμνων του πλαγίου Β΄, η Παρακλητική χαρακτηρίζει τον ήχο με τους εξής ιαμβικούς στίχους :

«Έκτος μελωδός, αλλ' υπέρπρωτος πέλεις,

ο δεύτερος συ των μελών δευτερεύων.

Τας ηδονάς συ διπλοσυνθέτους φέρεις,

του δευτέρου πως δευτερεύων δευτέρως.

Σε τον μελιχρόν, τον γλυκύν, τον τέττιγα,

τον εν πλαγίοις δεύτερον τις ου φιλεί;»

Με απλά λόγια

Είσαι έκτος στη σειρά των ήχων, αλλά κατά την αξία στέκεσαι πιο ψηλά κι από τον πρώτο, παρόλο που είσαι δεύτερος και έχεις δευτερεύοντα μέλη επειδή κατάγεσαι από τον δεύτερο. Οι μελωδίες σου είναι διπλές, πολλές και σύνθετες, δίνοντας διπλή τέρψη σε όσους σε ακούν. Είσαι γλυκός σαν μέλι, και η μελωδία σου θυμίζει το τραγούδι του τζίτζικα (τέττιγα). Ποιος, αλήθεια, δεν σε αγαπά;

Έντεχνα μέλη

Ο πλάγιος Β΄ είναι πλουσιότατος τόσο σε σύντομα όσο και σε αργά μέλη. Πλήθος ψάλλονται κατ' αυτόν.

Στα έντεχνα μέλη του ήχου συγκαταλέγονται :

Το αργό Κεκραγάριον του Ιακώβου Πρωτοψάλτου.

Το αργό νεκρώσιμο τρισάγιο (μέλος αρχαίο).

Το «Νυν αι δυνάμεις» της λειτουργίας των Προηγιασμένων, του Πέτρου Λαμπαδαρίου

Τα Εωθινά δοξαστικά στ΄ και ι΄

Οι καταβασίες της εορτής των Θεοφανείων.

Χερουβικά και Κοινωνικά του Πέτρου, του Γρηγορίου και άλλων.

Ο Πλάγιος Δεύτερος δεν είναι εύκολος ήχος. Απαιτεί ακρίβεια στα διαστήματα κυρίως όμως, απαιτεί ήθος. Ψάλλεται με συστολή. Ακριβώς όπως λέει και η λέξη που τον χαρακτηρίζει. Συσταλτικός. Δεν είναι τυχαίο πως είναι ο κατ' εξοχήν ήχος της Μεγάλης Εβδομάδας, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο.

Κι όταν, στα ειρμολογικά του μέλη, δείξει το δεύτερο πρόσωπό του, το γλυκύ, το τερπνό, εκείνο του τέττιγα (τζίτζικα), τότε καταλαβαίνουμε γιατί οι παλαιοί τον αγαπούσαν τόσο.