Η Ψαλτική Τέχνη ως Γνώση και Παιδεία

Αφορμή για το παρόν άρθρο στάθηκε ένα σχόλιο που διάβασα προσφάτως, κάτω από ένα βίντεο στα socialmedia, όπου ένας ιερέας (καλλικέλαδος και μύστης της Βυζαντινής Μουσικής), δίδασκε σε ένα μικρό παιδί, την θεία του Δαμασκηνού τέχνη. Το σχόλιο εν συντομία έλεγε ότι αυτό «δεν είναι γνώση», ότι πρέπει να αφήνουμε τα παιδιά να αποφασίζουν μόνα τους τι θέλουν να γίνουν, και ότι «γνώση είναι η εκπαίδευση». Όσο καλοπροαίρετη κι αν είναι αυτή η άποψη, στηρίζεται σε μια στενή και τελικά λανθασμένη αντίληψη για το τι σημαίνει γνώση αλλά και παιδεία.

Η σύγχρονη αντίληψη τείνει να ταυτίζει τη γνώση με την πληροφορία δηλαδή, με ό,τι διδάσκεται σε ένα σχολικό βιβλίο, με ένα βιβλίο γεωπολιτικής, με ένα περιοδικό lifestyle μαθαίνοντας για τη ζωή των επωνύμων ή με ό,τι οδηγεί σε πτυχίο και κατ' επέκταση σε επαγγελματική αποκατάσταση. Αυτή είναι μία στενότερη εκδοχή της γνώσης. Η αρχαία ελληνική παράδοση, από την οποία προέρχεται η λέξη «παιδεία», εννοούσε κάτι πολύ ευρύτερο. Τη διαμόρφωση ολόκληρου του ανθρωπίνου χαρακτήρα. Νους, αίσθημα, ήθος και πάνω απ' όλα πειθαρχεία μέσα από την άσκηση σε τέχνες και επιστήμες. Η μουσική, μαζί με τη γεωμετρία, την αστρονομία και τη γραμματική, συγκαταλεγόταν στον πυρήνα αυτής της παιδείας, ακριβώς επειδή θεωρούνταν ότι καλλιεργεί τη λογική σκέψη, την τάξη και την αίσθηση ολοκλήρωσης σαν άνθρωπο. Η ψαλτική τέχνη δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτό το πλαίσιο. Αντίθετα, το επιβεβαιώνει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, αφού συνδυάζει σε ένα ενιαίο σύστημα μάθησης, στοιχεία που σε άλλα πεδία διδάσκονται χωριστά.

Όποιος έχει διδάξει έστω και τα πρώτα μαθήματα Βυζαντινής μουσικής σε ένα παιδί, γνωρίζει ότι η διαδικασία αυτή ενεργοποιεί ταυτόχρονα πολλαπλά επίπεδα μάθησης.

Πρώτον

Τη μουσική νοημοσύνη. Την αναγνώριση των μουσικών διαστημάτων, την κατανόηση της κλίμακας και του γένους κάθε ήχου, την εκπαίδευση της ακοής σε λεπτές διαφοροποιήσεις των ήχων που στην καθημερινότητα δεν γίνονται αντιληπτές.

Δεύτερον

Την εκπαίδευση του μυαλού, τη σκέψη. Η βυζαντινή σημειογραφία δεν είναι απλή απομνημόνευση αλλά ανάγνωση ενός κωδικοποιημένου συστήματος σημαδιών, αριθμητικών κλιμάκων, φθορών και μαρτυριών, κάτι που ασκεί ακριβώς τους ίδιους νοητικούς μηχανισμούς που ενεργοποιεί η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας ή ενός μαθηματικού τύπου.

Τρίτον

Τη μνήμη και τη συγκέντρωση, μέσα από την επανάληψη και την εμπέδωση μελών που απαιτούν παρατεταμένη προσοχή.

Τέταρτον

Τη γλωσσική καλλιέργεια, αφού το παιδί έρχεται σε επαφή με την εκκλησιαστική γλώσσα, με ποιητικά κείμενα υμνογραφίας αιώνων, με λεξιλόγιο και σύνταξη που σε διαφορετική περίπτωση θα παρέμεναν εντελώς άγνωστα σε αυτό.

Πέμπτον και ίσως σημαντικότερο

Μαθαίνει πειθαρχία και υπομονή γιατί η ψαλτική δεν επιδέχεται εκπτώσεις, αλλά απαιτεί συστηματική, καθημερινή άσκηση και τριβή, ακριβώς όπως κάθε σοβαρή μουσική ή αθλητική εκπαίδευση.

Έκτον

Εντάσσεται σε μια ζωντανή παράδοση αιώνων, αποκτώντας έτσι μια αίσθηση ιστορικής συνέχειας και πολιτισμικής ταυτότητας που καμία σχολική διδασκαλία από βιβλίο δεν μπορεί να προσφέρει με τον ίδιο βιωματικό τρόπο.

Το δεύτερο σκέλος του σχολίου, ότι πρέπει να αφήνουμε τα παιδιά να αποφασίζουν μόνα τους τι θέλουν να γίνουν, φυσικά και είναι σωστό, όμως στηρίζεται σε μια εσφαλμένη σκέψη, ότι η εκμάθηση ψαλτικής σε μικρή ηλικία προδικάζει ή περιορίζει το επαγγελματικό μέλλον του παιδιού. Κανένας δάσκαλος ψαλτικής δεν διδάσκει ένα παιδί με σκοπό να το δεσμέυσει σε μια μελλοντική ιδιότητα ψάλτη. Η μουσική παιδεία, όπως και η εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου ή μιας ξένης γλώσσας, δεν αφαιρεί επιλογές από το παιδί, αλλά του προσθέτει εργαλεία, και δεξιότητες που θα το συνοδεύσουν όποιον δρόμο κι αν επιλέξει τελικά. Ένα παιδί που μαθαίνει ψαλτική δεν στερείται τη δυνατότητα να γίνει αργότερα γιατρός, μηχανικός ή οτιδήποτε άλλο επιθυμήσει. Αντίθετα, θα το κάνει έχοντας ήδη καλλιεργήσει μνήμη, πειθαρχία και τρόπο σκέψης. Συνεπώς, η αντίφαση δεν βρίσκεται στη διδασκαλία της ψαλτικής, αλλά στην υπόθεση ότι κάθε μορφή πρώιμης μάθησης ισοδυναμεί με προκαθορισμό επαγγέλματος. Κανείς δεν διατυπώνει όμως την ίδια ένσταση όταν ένα παιδί μαθαίνει πιάνο, μπαλέτο ή ξένη γλώσσα από μικρή ηλικία.

Τέλος, πέρα από τη γνωστική και πολιτισμική της αξία, η ψαλτική τέχνη έχει και μια διάσταση που ξεπερνά τα στενά όρια της «εκπαίδευσης». Εντάσσει το παιδί σε μια εμπειρία λατρείας, κοινωνικοποίησης και πνευματικής καλλιέργειας. Το να μαθαίνει κανείς να ψάλλει ένα απλό τροπάριο δεν είναι μόνο άσκηση φωνής, αλλά είναι συμμετοχή σε κάτι που υπερβαίνει το ανθρώπινο, σε μια παράδοση αιώνων. Αυτή η μορφή διαπαιδαγώγησης είναι εξίσου πολύτιμη, αν όχι περισσότερο, από την καθαρά πληροφοριακή γνώση που αποκτάται σε ένα σχολικό θρανίο.