Δεύτερος Ήχος

Ο Δεύτερος Ήχος είναι ένας από τους πιο ιδιαίτερους ήχους της βυζαντινής μουσικής παράδοσης. Χρωματικός στη φύση του, γλυκύς και παθητικός στον χαρακτήρα, θεωρείται κατεξοχήν «ήχος μετανοίας και ικεσίας»

Γένος, Μαρτυρία και Φθορές

Ο Δεύτερος Ήχος ανήκει στο χρωματικό γένος με τη λεγόμενη μαλακή χρωματική κλίμακα. Κατά την αρχαία ελληνική ορολογία, αντιστοιχεί στον Λύδιο τρόπο. Μια σύνδεση που επισημαίνουν διαφορετικοί θεωρητικοί, από τον Χρύσανθο έως τους νεότερους μελετητές.

Η αρκτική μαρτυρία του ήχου τίθεται κατά κανόνα επί του φθόγγου Δι. Σε ειρμολογικά και παπαδικά μέλη η μαρτυρία μπορεί να τίθεται και επί του Πα, οπότε βάση του ήχου γίνεται ο Πα. Ορισμένες φορές, ιδίως στα αργά μέλη, συναντάται και με βάση τον Βου.

Μαρτυρία

Η αρχική μαρτυρία του Β΄ ήχου έχει ως βάση τον φθόγγο Κε, τον οποίον η χρωματική φθορά μετατρέπει σε Δι. Η φθορά αυτή βαδίζει κατά διφωνίαν ομοίαν και παραλλαγίζεται διά του Δι, εξ ού και ο ήχος έχει δύο δυνατές βάσεις : τον Δι (κατ᾽ ουσίαν) και τον Κε (κατ᾽ ονομασίαν).

Φθορές έχει δύο : την πρώτη που ανήκει κυρίως στον Δι, και τη δεύτερη, που ανήκει στον Γα. Όταν τίθενται επί άλλου φθόγγου, σημειώνεται συνήθως και ο φθόγγος στον οποίο θα «μεταφερθεί» η φθορά, ώστε να παραλλαγισθούν αναλόγως τα διαστήματα.

Κλίμακα και Διαστήματα

Ο Β΄ Ήχος μεταχειρίζεται τη μαλακή χρωματική κλίμακα, η οποία σχηματίζεται από δύο όμοια τετράχορδα:

Νη – Πα – Βου – Γα και Δι –Κε – Ζω – Νη΄, συνδεδεμένα μεταξύ τους με διαζευκτικό τόνο Γα – Δι (μείζων τόνος στα 12 μόρια). 

Σημ. Η κλίμακα διαβάζεται από κάτω προς τα πάνω.

Φθόγγοι             Διαστήματα (Μόρια)              Χαρακτηρισμός (Τόνος)

Ζω' - Νη'                            8                                       Ελάχιστος

Κε - Ζω'                            14                                       Τριημιτόνιο

Δι - Κε                                8                                       Ελάχιστος

Γα - Δι                              12                                        Μείζονας - Διαζευκτικός

Βου - Γα                             8                                       Ελάχιστος

Πα - Βου                          14                                        Μείζονας - Διαζευκτικός

Νη - Πα                             8                                        Ελάχιστος

Η δομή κάθε τετραχόρδου είναι λοιπόν 8 + 14 + 8 = 30 μόρια (ελάχιστος + τριημιτόνιον + ελάχιστος), ενώ ο διαζευκτικός τόνος Γα–Δι ισούται με 12 μόρια (μείζων τόνος). Αξιοσημείωτο είναι ότι τα διαστήματα Γα–Δι, Βου–Γα και Ζω–Νη΄ ταυτίζονται ακριβώς με τα της διατονικής κλίμακας, στοιχείο που εξηγεί την εγγύτητα Β΄ Ήχου και Δ΄ Ήχου στο ψάλσιμό τους.

Σχέση με τον Πλάγιο Β' ήχο

Ο Β΄ Ήχος και ο Πλάγιος Β' μοιράζονται πρακτικά την ίδια κλίμακα. Τα ειρμολογικά μέλη ακολουθούν κατά κανόνα την κλίμακα του Πλαγίου Β΄ με βάση τον Πα, ενώ ο κύριος ήχος οδεύει κατά τον τροχό ή το πεντάχορδο σύστημα με βάση τον Δι.

Δεσπόζοντες Φθόγγοι και Καταλήξεις

Στα στιχηραρικά μέλη (και ορισμένα ειρμολογικά) δεσπόζοντες φθόγγοι είναι ο Βου και ο Δι. Στα ειρμολογικά με βάση τον Πα, δεσπόζοντες γίνονται ο Πα και ο Δι. Όταν ο ήχος τριφωνεί (ανεβαίνει ψηλά), δεσπόζει ο άνω Νη΄, και όταν πλαγιάζει, ο Νη. Αυτή η μελωδική έλξη εκφράζεται και με τις λεγόμενες μελωδικές έλξεις. οι φθόγγοι Βου και Δι «ελκύουν» τους Πα και Γα αντίστοιχα.

Οι καταλήξεις του ήχου γίνονται :

Εντελείς και τελικές κατά κανόνα επί του Δι (σπάνια επί του Βου).

Ατελείς επί του Δι, Βου, νη, Ζω.

Οριστικές πάντοτε επί της βάσεως.

Στα ειρμολογικά μέλη «εκ του Πα»: εντελείς επί του Πα, ατελείς επί του Δι.

Απήχημα και Σύστημα

Παραδοσιακά, μόλις ο ψάλτης ανοίξει το στόμα του και βγάλει φωνή, αυτή γίνεται αυτόματα βάση του Δευτέρου Ήχου. Αρχαιότερο απήχημα ήταν ο χρωματικός φθόγγος «νεανές», που εψάλλετο αργά κατά το μέλος του ήχου. Κατά τους νεωτέρους το απήχημα αποδίδεται συντομότερα με ανάβαση από τον Βου κατά τόνον ελάχιστον και μείζονα (δηλαδή από τον Βου προς τον Δι).

Ως προς το σύστημα ο Β΄ Ήχος οδεύει κατά τον τροχό ή το πεντάχορδο σύστημα. Τα όμοια πεντάχορδα είναι :

Νη – Πα – Βου – Γα – Δι και Δι – Κε – Ζω – Νη – Πα΄, συνδεδεμένα με τον φθόγγο Δι.

Ήχος «Έσω Δεύτερος» Ειρμολογικός

Τα ειρμολογικά, κυρίως, μέλη του Δευτέρου Ήχου δεν ψάλλονται με βάση τον Δι αλλά με βάση τους φθόγγους Βου και Πα. Ο ήχος αυτός γνωστός ως «Ήχος Έσω Δεύτερος» χρησιμοποιεί τις φθορές και τις μαρτυρίες του Πλαγίου Β΄ ήχου. Οι μελωδικές γραμμές κινούνται προς την τριφωνία και την τετραφωνία, όπως ο Πλάγιος Β΄. Τα διαστήματά του, ωστόσο, πρέπει να εκτελούνται μαλακά, ανεξαρτήτως αν οι μαρτυρίες και οι φθορές είναι του σκληρού χρώματος.

Σε πολλά μέλη ο Β΄ Ήχος καταλήγει στη μεσότητά του, δηλαδή τον φθόγγο Βου, λειτουργώντας ως «Ήχος Μέσος του Δευτέρου», μαλακός χρωματικός.

Μεταβολές κατ᾽ Ήχον

Στα μέλη του Β΄ Ήχου είναι συνήθης η μεταβολή κατ᾽ ήχον. Ποικίλες μορφές εμφανίζονται:

Το μέλος κατέρχεται από τον Δι διατονικά, τιθεμένης διατονικής φθοράς επί του Δι ή του Γα.

Το μέλος κατέρχεται από τον Δι χρωματικώς κατά την κλίμακα του Πλαγίου Β΄, τιθεμένης της φθοράς επί του Γα (τετράχορδο Γα–Βου–Πα–νη βαίνει χρωματικά ως Δι–Γα–Βου–Πα).

Σε ανάβαση, το μέλος τρέπεται ενίοτε σε διατονικό, τιθεμένης φθοράς επί του Δι, ή σε χρωματικό κατά την κλίμακα του Πλαγίου Β΄, τιθεμένης της φθοράς επί του Κε.

Εκτός των προσωρινών μεταβολών, τα ειρμολογικά μέλη του Β΄ (πλην εξαιρέσεων) ψάλλονται κατά την κλίμακα του Πλαγίου Β΄ και αυτή η μεταβολή, που διεσώθη κατά παράδοσιν, είναι άγνωστης προέλευσης.

Έκταση, Ήθος και Χαρακτήρας

Ως προς την έκταση, τα όρια του Β΄ Ήχου είναι συνήθως ο Βου και ο άνω Νη΄, όταν η βάση είναι ο Δι. Ενίοτε το μέλος κατεβαίνει μέχρι το νη και ανεβαίνει μέχρι τον άνω Πα΄ ή άνω Βου΄. Για τα ειρμολογικά εκ του Πα, η έκταση εκτείνεται συνήθως από τον Ζω έως τον άνω Ζω΄.

Ο χαρακτήρας του Β΄ Ήχου είναι ως επί το πλείστον συνεσταλμένος και διαφέρει ουσιωδώς από το ήθος του Α΄ Ήχου. Είναι γλυκύτερο και παθητικότερο το μέλος του Β΄ήχου, και γι΄ αυτό είναι το κατάλληλο για έκφραση μετανοίας, ικεσίας, αφοσιώσεως και αγάπης.

Ο Χρύσανθος παρατηρεί χαρακτηριστικά :

«Τὸ ἦθος τούτου τοῦ ήχου… σώζει χαρακτῆρα ἐμψυχοῦντα καὶ κεντῶντα· ἔτι δὲ καὶ λυποῦντα καὶ πάθος ἐνστάζοντα ταῖς ψυχαῖς». Ο Β΄ Ήχος χαρακτηρίζεται με ιαμβικούς στίχους που τον ονομάζουν «μελίρρυτον» και «μελιχρόν».

Ο Δεύτερος Ήχος αποτελεί ίσως τη βαθύτερη έκφραση του ανθρώπινου συναισθήματος μέσα στο σύστημα της βυζαντινής μουσικής. Χρωματικός στη δομή του, με την ιδιαίτερη εκείνη μελωδική γλυκύτητα που χαρίζει το τριημιτόνιο, φέρει μέσα του μια αντίφαση. Είναι συγχρόνως παρηγορητικός και οδυνηρός, απαλός και διαπεραστικός. Δεν είναι τυχαίο ότι η παράδοση τον συνέδεσε με τη μετάνοια και την ικεσία, αυτές ακριβώς τις ψυχικές καταστάσεις που βρίσκονται στο μεταίχμιο πόνου και ελπίδας. Από το αρχαίο «Φῶς Ἱλαρόν» ως τα Χερουβικά του Πέτρου Λαμπαδαρίου, ο Β΄ Ήχος συνοδεύει αναρίθμητες στιγμές λατρείας, αποδεικνύοντας ότι η θεωρία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η γλώσσα με την οποία η μουσική περιγράφει αυτό που ήδη γνωρίζει η ψυχή.