Αναστασιματάριον

Υπάρχουν κάποια βιβλία που δεν διαβάζονται με την ευρύτερη έννοια του όρου. Είναι το βίωμα που νοιώθει ο καθένας μας στο άκουσμα της Αναστάσεως του Κυρίου μας. Το Αναστασιματάριο είναι ένα από αυτά.

Κάθε Κυριακή, σε κάθε ορθόδοξο ναό του κόσμου, ο ψάλτης ανοίγει αυτό το βιβλίο και μέσα από τις σελίδες του, αναδύεται η φωνή της Εκκλησίας, η φωνή της Ανάστασης.

Κι όμως, για τους περισσότερους πιστούς, το Αναστασιματάριο παραμένει άγνωστο. Πάμε λοιπόν να το γνωρίσουμε.

Τι σημαίνει η λέξη «Αναστασιματάριο»;

Η ονομασία του, προέρχεται από τη λέξη «αναστάσιμος», δηλαδή αυτός που φέρνει την Ανάσταση. Το Αναστασιματάριο είναι λοιπόν το βιβλίο εκείνο που περιέχει μελοποιημένους τους αναστάσιμους ύμνους του Μεγάλου Εσπερινού και του Όρθρου της Κυριακής, καθώς και άλλους συμπληρωματικούς ύμνους, και στους οκτώ ήχους.

Με απλά λόγια είναι το μουσικό βιβλίο της Κυριακής και εφόσον κάθε Κυριακή γιορτάζουμε την Ανάσταση του Χριστού, το Αναστασιματάριο είναι το βιβλίο που εκφράζει αυτή τη χαρά, καθ' όλη τη διάρκεια του εκκλησιαστικού έτους.

Τα τρία είδη

Το Αναστασιματάριο είναι ένα. Είναι όπως είπαμε οι μελοποιημένοι ύμνοι της Κυριακής οι οποίοι, ως κείμενα, περιέχονται στο βιβλίο της Παρακλητικής. Η παράδοση μας έχει παραδώσει τρία είδη. Το Αργό ή Παλαιό, το Αργοσύντομο και το Σύντομο. Η διαφορά τους είναι ουσιαστική και αντικατοπτρίζει διαφορετικές εποχές και λειτουργικές ανάγκες.

Το αργό είδος, σε αργό στιχηραρικό μέλος, έχουν μελοποιήσει κυρίως ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός και ο Μανουήλ Χρυσάφης ο Νέος, ενώ το αργοσύντομο και σύντομο ο Λαμπαδάριος, Πέτρος ο Πελοποννήσιος.

Το αργό μέλος είναι πλούσιο σε μουσικές γραμμές, αργόσυρτο, κατάλληλο για τις εποχές που η λατρεία αναπτυσσόταν πλήρως και χωρίς βιασύνη. Το σύντομο είναι πιο ρέον, πιο εφαρμόσιμο στην καθημερινή και ενοριακή ζωή. Στους σύγχρονους ναούς κυριαρχεί το σύντομο, αλλά σε μοναστήρια και σε επίσημες αγρυπνίες ακούγεται ακόμη το αργό, με όλο του το βάρος και τη μεγαλοπρέπεια.

Μελοποιός

Όταν λέμε «Αναστασιματάριο», στην πράξη εννοούμε κυρίως το έργο ενός ανθρώπου, του Πέτρου Λαμπαδαρίου του Πελοποννησίου (περ. 1730–1778). Λαμπαδάριος της Μεγάλης Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης, ο Πέτρος υπήρξε από τις μεγαλύτερες μορφές της ψαλτικής τέχνης. Δεν ήταν απλώς μελοποιός αλλά, ήταν ο άνθρωπος που διαμόρφωσε τη γλώσσα με την οποία η Εκκλησία μιλά μουσικά μέχρι σήμερα.

Και μπορεί νεότερα μέλη να φέρονται με ονόματα άλλων μελοποιών, όμως ουσιαστικά η βάση τους είναι από αυτά του Πέτρου. Μια απλή αντιπαραβολή με τα πρωτοεκδοθέντα αρχικά του Πέτρου πείθει τον καθένα. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι ακόμα κι όταν ο ψάλτης κρατά ένα Αναστασιματάριο με άλλο όνομα στο εξώφυλλο (π.χ. Αναστασιματάριο Ιωάννου Πρωτοψάλτου), η βάση του βιβλίου ανήκει στον Πέτρο.

Η Πρώτη Έκδοση. Ένα Ιστορικό Γεγονός

Το Αναστασιματάριο όπως είπαμε παραπάνω, είναι το βιβλίο που περιλαμβάνει μελοποιημένα τα αναστάσιμα υμνογραφικά κείμενα της Παρακλητικής, κυρίως των ακολουθιών του Σαββάτου εσπέρας και της Κυριακής. Ανέκαθεν υπήρξε το περισπούδαστο εκείνο πόνημα που ανδρώθηκε και μόρφωσε δεκάδες ψάλτες και εξακολουθεί να βρίσκεται σε καθημερινή χρήση έως σήμερα.

Ως αυτοτελές βιβλίο το συναντάμε στα μέσα του 17ου αιώνα, κατά την παράδοση παλαιότερων δασκάλων και με τον καλλωπισμό του Παναγιώτη Χρυσάφη (ακμή περ. 1650–1680). Έκτοτε αντιγράφηκε ανελλιπώς σε εκατοντάδες χειρόγραφα. Στην έντυπη μορφή του εκδίδεται για πρώτη φορά το 1820 στο Βουκουρέστι από τον Πέτρο Εφέσιο (ακμή περ. 1810–1840), με βάση το περιεχόμενο του Αναστασιματαρίου του Πέτρου Πελοποννησίου (1730–1778), αποτελώντας έτσι το πρώτο έντυπο μουσικό βιβλίο της βυζαντινής μουσικής. Σκεφτείτε την ιστορική σημασία αυτού. Ένα βιβλίο που για αιώνες κυκλοφορούσε χειρόγραφο, από χέρι σε χέρι, από δάσκαλο σε μαθητή, βγαίνει επιτέλους τυπωμένο.

Το 1846 ακολουθεί το Αναστασιματάριο του Ιωάννου Βυζαντίου (ακμή περ. 1800–1866), Λαμπαδαρίου τότε του Πατριαρχικού Ναού, τονισμένο και αυτό κατά την παράδοση του Πέτρου.

Η παράδοση συνεχίζεται, δεν διακόπτεται. Μεταφέρεται, εμπλουτίζεται, αλλά η ρίζα παραμένει πάντα η ίδια.

Τι Περιέχει;

Το Αναστασιματάριο περιέχει τα Αναστάσιμα του Εσπερινού και του Όρθρου της Κυριακής, μετά των αναστάσιμων Κανόνων, αργών Καταβασιών, «την Τιμιωτέραν» σύντομων, Εωθινών δοξαστικών μετά των Δοξολογιών αυτών, Κατανυκτικών, Μαρτυρικών, καθώς και τους τρεις κανόνες του Ακαθίστου και τις Παρακλήσεις αλλά και τα τυπικά των Κυριακών.

Βλέπουμε λοιπόν ότι πρόκειται για ένα βιβλίο που καλύπτει σχεδόν ολόκληρο τον κύκλο της Κυριακάτικης λατρείας, αλλά και σημαντικές ακολουθίες του εκκλησιαστικού έτους.

Γιατί Μας Αφορά Σήμερα;

Καθ' όλη τη διάρκεια του έτους, η Κυριακή είναι η αναστάσιμη ημέρα της εβδομάδας. Είναι η μέρα που εορτάζουμε ξανά και ξανά την λαμπροφόρο Ανάσταση και η Εκκλησία ψάλλει με ιδιαίτερη χαρά. Οι ύμνοι που ακούμε κάθε Σάββατο στον Εσπερινό, και την Κυριακή στον Όρθρο και στη Θεία Λειτουργία προέρχονται από αυτό το βιβλίο.

Όταν λοιπόν στεκόμαστε στον ναό και ακούμε τον ψάλτη, πρέπει να ξέρουμε πως κρατά ένα από τα πιο σημαντικά βιβλία της ορθόδοξης μουσικής παράδοσης, διότι είναι ένα βιβλίο που έχει ταξιδέψει μέσα από την πάροδο των χρόνων, από χειρόγραφα μέχρι να φθάσει στο τυπογραφείο, και πέρασε από αναλόγια ανά τους αιώνες για να φτάνει σήμερα σε εμάς ουσιαστικά ανέπαφο.