Η πανηγυρικότητα της περιόδου του Πάσχα μέσα από τη Βυζαντινή Μουσική

ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ - ΑΛΗΘΩΣ ΑΝΕΣΤΗ

.......... Ἀνέστη Χριστός καί σύ καταβέβλησαι.

Ἀνέστη Χριστός καί πεπτώκασι δαίμονες.

Ἀνέστη Χριστός καί χαίρουσιν ἄγγελοι.

Ἀνέστη Χριστός, καί ζωή πολιτεύεται.

Ἀνέστη Χριστός καί νεκρός οὐδείς ἐπί μνήματος.

Χριστός γάρ ἐγερθείς ἐκ νεκρῶν, ἀπαρχή τῶν κεκοιμημένων ἐγένετο.

Αὐτῶ ἡ δόξα καί τό κράτος εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Απόδοση

.......... Αναστήθηκε ο Χριστός και συ κατανικήθηκες (ο Άδης - ο θάνατος) .

Αναστήθηκε ο Χριστός και γκρεμίστηκαν οι δαίμονες.

Αναστήθηκε ο Χριστός και χαίρονται οι Άγγελοι.

Αναστήθηκε ο Χριστός και κυβερνά η ζωή.

Αναστήθηκε ο Χριστός και κανείς νεκρός πια σε μνήμα.

Διότι με το να αναστηθεί από τους νεκρούς ο Χριστός, έγινεν η πρώτη συγκομιδή των καρπών της ανάστασης ανάμεσα στους κεκοιμημένους.

Σ' Αυτόν ανήκει η δόξα και δύναμη στους απέραντους αιώνες. Αμήν.

Με το πέρας της Μεγάλης Εβδομάδας, η Εκκλησία περνά από την κατάνυξη στην πανηγυρικότητα. Η αλλαγή αυτή δεν είναι μόνο λειτουργική. Είναι και μουσική. Η ίδια η υμνολογία, τα μέλη, οι ήχοι, η αγωγή, όλα μεταβάλλονται για να αποδώσουν τον θρίαμβο της Αναστάσεως.

Η Βυζαντινή Μουσική, ως φορέας της λατρείας, διαθέτει τα μέσα εκείνα που κάνουν την πανηγυρικότητα αυτή κατανοητή, αισθητή και βιωματική. Δεν πρόκειται για εξωτερική λαμπρότητα, αλλά για εσωτερική πληρότητα, που εκφράζεται μέσα από τη μουσική γλώσσα της Εκκλησίας.

Η μετάβαση και η εναλλαγή των ήχων

Η Μεγάλη Εβδομάδα κυριαρχείται από μέλη σε πλάγιο του δευτέρου, βαρύ αλλά και σε πλάγιο του τετάρτου. Ήχοι κατανυκτικοί, επιβλητικοί και σεμνοπρεπείς. Με την Ανάσταση, ο λειτουργικός ήχος γυρίζει σε κλίμα πανηγυρικό και χαρμόσυνο. Το «Χριστός Ανέστη», ψάλλεται σε ήχο Πλάγιο του Πρώτου. Ένας ήχος που όταν χρησιμοποιείται σε ειρμολογικά μέλη με γρήγορο ρυθμό, το ήθος του γίνεται αναστάσιμο, χαρούμενο, διεγερτικό, ακόμα και χορευτικό. Ο νικητήριος αυτός παιάνας της Εκκλησίας του Κυρίου και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, φέρει μέσα του την ιδιότητα του θριάμβου, της ευθείας δήλωσης της Αναστάσεως και της φωτεινής βεβαιότητας που μας περιμένει. O ύμνος που ψάλλεται περισσότερο οπό οποιονδήποτε άλλον κατά τη περίοδο του Πεντηκοσταρίου, με το συνεχές ψάλσιμό του, η Εκκλησία τονίζει το σωτηριολογικό νόημα της Ανάστασης του Χριστού και τη σπουδαιότητά της για το ανθρώπινο γένος.

Ο Κανόνας του Πάσχα (ο οποίος και αυτός ψάλλεται καθ' όλη τη διάρκεια του Πεντηκοσταρίου), ποίημα του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, είναι γραμμένος σε ήχο πρώτο και η επιλογή αυτή ορίζει το μουσικό ήθος όλης της περιόδου. Ο ήχος αυτός διακρίνεται για τη σοβαρότητα που έχει αλλά ταυτόχρονα και για την μεγαλοπρέπεια και την επιβλητικότητα του, όπως άλλωστε ταιριάζει σε ύμνους που αναφέρονται στη νίκη κατά του θανάτου και τη Θεία δόξα. Ό,τι ακούγεται από την Ακολουθία της Αναστάσεως μέχρι την απόδοση του Πάσχα, κινείται μέσα στην αύρα αυτού του ήχου.

Το ειρμολογικό μέλος ως κυρίαρχο ύφος της περιόδου

Η πανηγυρικότητα του Πάσχα εκφράζεται κυρίως μέσα από το ειρμολογικό μέλος. Ο Κανόνας, τα τροπάρια, οι καταβασίες, ακολουθούν αυτό το γοργό, ευθύ και καθαρό ύφος. Δεν υπάρχει χώρος για μακρόσυρτες μελωδικές αναπτύξεις. Ο λόγος τρέχει, μεταφέρει και ευαγγελίζεται.

Αυτό δεν σημαίνει βιασύνη. Το ειρμολογικό μέλος, όταν ψάλλεται σωστά, διατηρεί σαφήνεια συλλαβών και ευκρίνεια νοήματος. Η ταχύτητα που ακούγεται στις λαμπρές στιγμές του Πάσχα δεν είναι βιαστική εκτέλεση, αλλά φυσικός παλμός του θριαμβευτικού λόγου. Παρά τη συντομία του, το ειρμολογικό μέλος της περιόδου διαθέτει ρυθμική ευστροφία και ποικιλία, με πολλά ποικίλματα που προσθέτουν λαμπρότητα.

Η επανάληψη ως πανηγυρικό στοιχείο

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά μουσικά γνωρίσματα της περιόδου είναι η επανάληψη. Το «Χριστός Ανέστη» ψάλλεται δεκάδες φορές. Οι καταβασίες του Πάσχα επαναλαμβάνονται. Τα στιχηρά του Πάσχα ψάλλονται με τους στίχους τους. Η επανάληψη αυτή δεν είναι φραστική αλλά είναι θεολογική. Η Εκκλησία θέλει το αναστάσιμο μήνυμα να μη διατυπωθεί μία φορά και να παρέλθει. Θέλει να ριζώσει στις καρδιές και στην ψυχή των πιστών. Θέλει να γίνει βίωμα τους.

Η Βυζαντινή Μουσική υπηρετεί την επανάληψη αυτή με τρόπο λειτουργικό. Η ίδια μελωδία, επανερχόμενη στα αυτιά του εκκλησιάσματος, γίνεται ομολογία πίστεως. Ο ψάλτης που κατανοεί το στοιχείο αυτό, δεν αντιμετωπίζει την επανάληψη ως κούραση, αλλά ως κορύφωση.

Τα στιχηρά του Πάσχα

Τα στιχηρά του Πάσχα, σε ήχο πλάγιο του πρώτου, αποτελούν την αιχμή της αναστάσιμης υμνολογίας. Το «Πάσχα ιερόν ημίν σήμερον αναδέδεικται», το «Δεύτε από θέας γυναίκες ευαγγελίστριαι», το «Αναστάσεως ημέρα», συγκεντρώνουν όλη τη χαρά της Εκκλησίας σε λίγες φράσεις. Η μουσική τους απόδοση ζητά ευλάβεια, καθαρότητα και φωτεινό ύφος.

Το ίδιο ισχύει και για τα αναστάσιμα απολυτίκια των Κυριακών του Πεντηκοσταρίου. Κάθε Κυριακή διατηρεί τον αναστάσιμο χαρακτήρα, αλλά ταυτόχρονα φέρει τη δική της εορταστική ταυτότητα. Του Θωμά, των Μυροφόρων, του Παραλύτου, της Σαμαρείτιδος, του Τυφλού. Η Βυζαντινή Μουσική δίνει στο καθένα την ανάλογη μουσική απόχρωση.

Η πανηγυρικότητα δεν είναι θεατρικότητα

Η Αναστάσιμη περίοδος ζητά από τον ψάλτη μουσική φωτεινότητα, όχι φωνητική επίδειξη. Η παράδοση δεν δέχεται το «εορταστικό» ως πρόσχημα για υπερβολές. Ο πανηγυρικός χαρακτήρας εκφράζεται μέσα από τη σαφήνεια του ειρμολογικού μέλους, τη ζωντάνια των ήχων και τη σοβαρότητα της εκκλησιαστικής γραμμής. Δεν εκφράζεται μέσα από φωνητικές εξάρσεις.

Ο ψάλτης που κατανοεί τον πανηγυρικό χαρακτήρα της περιόδου, αντιλαμβάνεται ότι η μουσική του αποστολή δεν είναι να προσθέσει λαμπρότητα, αλλά να αναδείξει την ήδη υπάρχουσα λαμπρότητα που υπάρχει στο κείμενο.

Η πανηγυρικότητα ως συνέχεια

Η περίοδος από την Κυριακή του Πάσχα μέχρι την απόδοση, είναι η μόνη μακρόσυρτη εορταστική περίοδος του εκκλησιαστικού έτους με τόσο συνεχή μουσική πανηγυρικότητα. Σαράντα ημέρες κατά τις οποίες το αναστάσιμο μέλος κυριαρχεί, ο πρώτος ήχος και ο πλάγιος του πρώτου, ηχούν σταθερά και ο λόγος της υμνολογίας παραμένει θριαμβευτικός.

Η Βυζαντινή Μουσική, με την οργάνωση των ήχων, την ποικιλία των μελών και τη λειτουργική της πειθαρχία, δίνει στην περίοδο αυτή την απαραίτητη συνοχή. Δεν αφήνει την πανηγυρικότητα να εξαντληθεί στις πρώτες ημέρες. Την κρατά ζωντανή, σεβόμενη πάντοτε το μέτρο της παράδοσης. Η πανηγυρικότητα της περιόδου του Πάσχα δεν είναι εξωτερικό στοιχείο της λατρείας. Είναι θεολογικό περιεχόμενο που αποδίδεται μέσα από τη μουσική. Η Βυζαντινή Μουσική, με τον πλάγιο του πρώτου, το ειρμολογικό μέλος, την επανάληψη, τη συνοχή των ήχων και τη λειτουργική της ακρίβεια, δίνει στην Εκκλησία τη δυνατότητα να βιώσει πραγματικά τον θρίαμβο της Αναστάσεως.

Ο ψάλτης που υπηρετεί αυτήν την περίοδο, καλείται να γνωρίζει τα μουσικά μέσα της και να τα χρησιμοποιεί με σεβασμό. Μόνο τότε η πανηγυρικότητα δεν θα είναι επιφανειακή, αλλά πραγματική. Μόνο τότε η Ανάσταση δεν θα γίνει θεατρικό δρώμενο αλλά μουσική και ομολογιακή μαρτυρία.

Χριστός Ανέστη - Αληθώς Ανέστη