Παιδιά και αναλόγιο

Γιατί τα παιδιά δεν έρχονται στα αναλόγια των εκκλησιών; 

Λίγες Σκέψεις

Το φαινόμενο της μειωμένης παρουσίας παιδιών και εφήβων στα αναλόγια των ορθόδοξων ναών αποτελεί ένα ζήτημα που απασχολεί ολοένα και περισσότερους ιερείς, ψάλτες, εκκλησιαστικά συμβούλια ακόμα και γονείς. Παρότι η βυζαντινή μουσική και η παράδοση του εκκλησιαστικού ψαλσίματος έχουν βαθιές ρίζες στον ελληνικό πολιτισμό, παρατηρείται σήμερα μια εμφανής απομάκρυνση των νεότερων γενεών από τον χώρο αυτό. Η απουσία τους δεν είναι τυχαία ούτε μονοδιάστατη.

Αντίθετα, το πρόβλημα δεν είναι απλό. Είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που συνδέονται με την κοινωνία, την ψυχολογία, και την καθημερινή ζωή. Η κατανόηση όλων αυτών μπορεί να βοηθήσει όχι μόνο στην ερμηνεία του προβλήματος, αλλά και στην ανεύρεση ουσιαστικών τρόπων αντιμετώπισής του.

1. Η αλλαγή της κοινωνικής πραγματικότητας και του τρόπου ζωής

Η καθημερινότητα των παιδιών σήμερα είναι ριζικά διαφορετική από εκείνη προηγούμενων δεκαετιών. Το σχολείο, οι ξένες γλώσσες, οι αθλητικές δραστηριότητες, τα φροντιστήρια και συχνά μια σειρά από εξωσχολικές υποχρεώσεις γεμίζουν το πρόγραμμα των παιδιών από το πρωί ως το βράδυ. Ο ελεύθερος χρόνος έχει συρρικνωθεί δραματικά.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συμμετοχή στο αναλόγιο, κάτι το οποίο απαιτεί συνέπεια, τακτικότητα, ξύπνημα νωρίς την Κυριακή και αρκετή αυτοπειθαρχία, μοιάζει δυσπρόσιτη. Όταν οι εναπομείναντες ώρες ξεκούρασης είναι ελάχιστες, τα παιδιά δύσκολα θα επιλέξουν δραστηριότητες που αντιλαμβάνονται ως «υποχρεώσεις». Η εποχή προωθεί την άνεση, τη διασκέδαση, τη γρήγορη κατανάλωση περιεχομένου, ενώ η εκκλησιαστική ζωή προϋποθέτει ένα εντελώς διαφορετικό ρυθμό. Αυτή η σύγκρουση δύο κόσμων, του γρήγορου και του εύκολου, συχνά λειτουργεί αποτρεπτικά.

2. Η ψηφιακή πραγματικότητα και ο ανταγωνισμός με την τεχνολογία

Τα παιδιά μεγαλώνουν πλέον σε έναν κόσμο κορεσμένο από οθόνες, ψηφιακή ψυχαγωγία, παιχνίδια, κοινωνικά δίκτυα και ακατάπαυστη ροή ερεθισμάτων. Η ενασχόληση με το ψαλτήρι, όμως, απαιτεί συγκέντρωση, ηρεμία και μια ιδιαίτερη προσήλωση στη μελωδία και στο τυπικό. Είναι, εν ολίγοις, μια τέχνη που «καλλιεργείται» αργά. Ο σύγχρονος εγκέφαλος του παιδιού, εκπαιδευμένος στη γρήγορη εναλλαγή εικόνων και έντονων εντυπώσεων, δυσκολεύεται να βρει ελκυστικό το σταθερό και αργό ρυθμό της βυζαντινής μουσικής.

3. Η απουσία σωστών προτύπων και σύγχρονων δασκάλων

Ένας από τους βασικούς λόγους που τα παιδιά δεν έρχονται στο αναλόγιο είναι η έλλειψη προσώπων που θα τα εμπνεύσουν πραγματικά. Σε πολλές ενορίες ο ψάλτης είναι μεγάλης ηλικίας, μερικές φορές κουρασμένος, χωρίς ιδιαίτερη διάθεση να ασχοληθεί με παιδιά ή χωρίς τις κατάλληλες παιδαγωγικές δεξιότητες. Σε άλλες ενορίες υπάρχει μόνο ένας ψάλτης, που δεν έχει τη δυνατότητα να αφιερώσει χρόνο σε εκμάθηση. Τα παιδιά χρειάζονται παράδειγμα, ενθουσιασμό, ενέργεια, προσοχή, επιβράβευση. Χρειάζονται κάποιον που θα τους δείξει ότι η βυζαντινή μουσική δεν είναι απλώς ένα σύνολο δύσκολων σημείων, αλλά μια ζωντανή τέχνη, ένα όμορφο ταξίδι. Όπου δεν υπάρχει τέτοιο πρότυπο, η συμμετοχή των παιδιών μειώνεται δραματικά.

4. Η έλλειψη ουσιαστικής παιδείας γύρω από τη βυζαντινή μουσική

Παρότι η βυζαντινή μουσική αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, στα σχολεία διδάσκεται ελάχιστα ή και καθόλου. Η επαφή των παιδιών με αυτήν γίνεται συνήθως μόνο μέσα στον ναό, και αυτή συχνά είναι αποσπασματική. Χωρίς συστηματική εκπαίδευση, χωρίς μουσικά βιώματα από μικρή ηλικία, το παιδί δυσκολεύεται να κατανοήσει ή να αγαπήσει αυτή την τέχνη. Επιπλέον, η δυσκολία που παρουσιάζει το «παπαδικό» ύφος, η γλώσσα των ύμνων και η ερμηνευτική αυστηρότητα, μπορούν να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι η βυζαντινή μουσική είναι «δύσκολη», ή «ακατανόητη». Αυτή η εντύπωση λειτουργεί ανασταλτικά.

5. Ο τρόπος λειτουργικής συμμετοχής δεν προσαρμόζεται στα παιδιά

Συχνά, το περιβάλλον του αναλογίου είναι απαιτητικό ακόμη και για έναν αρχάριο ενήλικα. Οι ακολουθίες είναι μεγάλες, παρατεταμένη ορθοστασία, ο χώρος περιορισμένος. Ακόμη περισσότερο, η συμμετοχή του παιδιού μπορεί να γίνεται με τρόπο που δεν το ενθαρρύνει. Τέτοιες περιπτώσεις θα μπορούσαν να είναι όπως το να στέκεται χωρίς να ψέλνει, να του δίνονται δύσκολες φράσεις, να λαμβάνει διορθώσεις με τρόπο αυστηρό ή απότομο. Το παιδί όμως χρειάζεται χώρο να αναπνεύσει, χρόνο να μάθει και γενικά χρειάζεται ενθάρρυνση, όχι πίεση. Αν δεν βρίσκουν στο αναλόγιο τρόπο συμμετοχής που να είναι κατάλληλος για την ηλικία τους, τα παιδιά δεν θα θέλουν να συνεχίσουν.

6. Η εκκλησία ως χώρος που δεν «μιλά» στη γλώσσα των παιδιών

Η σημερινή νεολαία έχει συνηθίσει σε μια επικοινωνία άμεση, διαδραστική και ζωντανή. Αντίθετα, η εκκλησιαστική ζωή, όπως βιώνεται στις περισσότερες ενορίες, μπορεί να φαίνεται στα παιδιά μακρινή ή δυσνόητη. Εάν το παιδί δεν βιώσει στην ενορία μια αίσθηση χαράς, ζωντάνιας, κοινωνικότητας και συντροφικότητας, δύσκολα θα συνδεθεί με το ψαλτήρι. Η παρουσία παιδιών στα αναλόγια δεν είναι απλώς «μια ακόμα δραστηριότητα». Είναι κομμάτι μιας ευρύτερης σχέσης με την εκκλησιαστική ζωή. Αν η ενορία δεν αποτελεί ελκυστικό ή φιλόξενο χώρο για τους νέους, τότε το αναλόγιο θα παραμένει άδειο.

7. Η απουσία κίνητρων και σύγχρονων τρόπων προσέγγισης

Πολλές φορές οι ενορίες δεν προβάλλουν τη βυζαντινή μουσική με τρόπο ελκυστικό για τα παιδιά. Η τεχνολογία, όμως, μπορεί να γίνει σύμμαχος. Ένα βίντεο, μία ηχογράφηση, ίσως μια εκπαιδευτική εφαρμογή, αλλά και η συμμετοχή σε χορωδίες, συναυλίες και γενικά εκδηλώσεις, μπορούν να δημιουργήσουν κίνητρα και ενδιαφέρον. Επιπλέον, τα παιδιά χρειάζονται ανταμοιβές, μικρές αναγνωρίσεις, ευκαιρίες να παρουσιάσουν τη δουλειά, τη συνέπεια και την πρόοδο τους.. Όταν αυτά λείπουν, τότε τα πράγματα είναι δύσκολα.

8. Το πολιτιστικό χάσμα μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης κουλτούρας

Η εκκλησιαστική μουσική είναι άρρηκτα συνδεμένη με την παράδοση. Ωστόσο, τα παιδιά σήμερα ζουν σε μια κουλτούρα που προάγει το μοντέρνο και το εμπορικό. Η απόσταση ανάμεσα στο ύφος αυτό και στη λειτουργική μουσική συχνά μοιάζει τεράστια. Πολλά παιδιά δεν έχουν τη μουσική ωριμότητα ή την κατάλληλη καθοδήγηση ώστε να εκτιμήσουν την ομορφιά και το περιεχόμενο της βυζαντινής μουσικής. Δεν φταίνε τα παιδιά· φταίει το γεγονός ότι δεν έχουν εκτεθεί σε πρότυπα αισθητικής υψηλής ποιότητας.

9. Η απουσία οικογενειακής παρακίνησης

Τέλος, σημαντικότατο ρόλο παίζει το οικογενειακό περιβάλλον. Αν η οικογένεια δεν συμμετέχει στη λειτουργική ζωή, αν δεν προσφέρει το παράδειγμα ή την ενθάρρυνση, τότε το παιδί δύσκολα θα αναπτύξει μόνο του εκκλησιαστικό ενδιαφέρον. Οι γονείς συχνά θεωρούν τη συμμετοχή στο αναλόγιο ως «δευτερεύουσα» ή «χάσιμο χρόνου», μην αντιλαμβανόμενοι τη σημασία της μουσικής παιδείας, της πειθαρχίας και της καλλιέργειας που προσφέρει.

Τι μπορεί να γίνει;

Η απομάκρυνση των παιδιών από τα ψαλτήρια δεν είναι αποτέλεσμα αδιαφορίας, αλλά μιας σειράς παραγόντων που απαιτούν συντονισμένη αντιμετώπιση.

Τι χρειάζεται;

1. Ζωντάνια και αγάπη από τους ψάλτες και τους ιερείς,

2. Εκπαίδευση προσαρμοσμένη στις ανάγκες των παιδιών,

3. Δημιουργία κινήτρων,

4. Καλλιέργεια κλίματος χαράς και συμμετοχής,

5. Ενεργή στήριξη από την οικογένεια.

Η βυζαντινή μουσική δεν είναι απλώς μια παράδοση του παρελθόντος, αλλά ένας ζωντανός θησαυρός. Για να περάσει αυτός ο θησαυρός στις νέες γενιές, χρειάζεται προσπάθεια και αγάπη. Μόνο τότε τα παιδιά θα νιώσουν ότι το αναλόγιο είναι χώρος που τους αφορά, τους περιμένει και μπορεί να γίνει μέρος της ζωής τους.