Ο ρυθμός και η σημασία του

Ο Ρυθμός στη Βυζαντινή Μουσική

Η Βυζαντινή Μουσική, όπως την παραλάβαμε από τους Πατέρες και τους μεγάλους διδασκάλους των αναλογίων, δεν είναι ένας απλός μουσικός τρόπος. Είναι φορέας προσευχής, μέσο θεολογίας και τρόπος ζωής μέσα στη λειτουργική ζωή της εκκλησίας.

Για να σταθεί ένας ύμνος όπως πρέπει, χρειάζεται κάτι παραπάνω από φωνή, ή τεχνική. Χρειάζεται ρυθμό. Όχι αυθαίρετο, όχι προσωπικό, αλλά τον σωστό ρυθμό που ταιριάζει στο είδος του μέλους, στο περιεχόμενο του κειμένου και στη λειτουργική στιγμή.

Ο ρυθμός δεν είναι στολίδι ούτε συμπληρωματικό στοιχείο. Είναι ο σκελετός. Είναι το νόημα του μέλους. Με τον ρυθμό αναπνέει ο ύμνος, οργανώνεται ο λόγος, αποκτά βάρος το νόημα του ύμνου και αναδεικνύεται η θεολογική του ουσία. Χωρίς τον σωστό ρυθμό, η μελοποιία γίνεται άχρωμη και υπερβολική. Χάνει δηλαδή τον χαρακτήρα της.

Συχνά, όταν μιλάμε για τη μουσική της Εκκλησίας, το μυαλό μας πάει στη μελωδία, στους ήχους, στα διαστήματα και στους χαρακτήρες. Όμως η αλήθεια είναι απλή: χωρίς ρυθμό, τίποτα δεν στέκεται. Ο ρυθμός είναι αυτός που δίνει ζωή στο μέλος, που του καθορίζει τον βηματισμό και το κάνει όχι μόνο μουσικά σωστό, αλλά και λειτουργικά αποδεκτό.

Πριν περάσουμε στις λεπτομέρειες, ας ξεκαθαρίσουμε κάτι.

Ο ρυθμός στη Βυζαντινή Μουσική δεν είναι μετρονόμος. Δεν είναι σκληρή αριθμητική. Δεν είναι «ένα, δύο, τρία, τέσσερα». Είναι κάτι πολύ πιο ζωντανό, πολύ πιο οργανικό. Είναι ο παλμός του κειμένου, είναι η φυσική ροή της γλώσσας, είναι ο τρόπος με τον οποίο ο λόγος μεταφέρεται στον ήχο. Αυτό τον παλμό, ο ψάλτης καλείται να τον σεβαστεί, να τον υπηρετήσει και να τον αποδώσει.

Τι είναι ο ρυθμός στη Βυζαντινή ψαλτική;

Όταν λέμε «ρυθμός» στη βυζαντινή μουσική, δεν εννοούμε τον ρυθμό όπως στη δυτική μουσική. Εδώ δεν έχουμε μέτρα, τέταρτα, όγδοα και αυστηρή χρονική πειθαρχία. Εδώ έχουμε ρυθμική αγωγή, δηλαδή τον τρόπο που κινείται ο λόγος μέσα στη μελωδία. Στη Βυζαντινή μουσική, ο λόγος είναι αυτός που προέχει. Η μελωδία τον υπηρετεί. Ο ρυθμός είναι η τάξη του μέλους. Είναι η χρονική πειθαρχία που κρατά ενωμένα τα διαστήματα, το κείμενο και το ύφος. Χωρίς αυτή την πειθαρχία, ο ύμνος γίνεται άναρχος. Άλλος βιάζεται, άλλος πλατειάζει, άλλος χάνει τα πατήματα. Και τότε το κείμενο δεν ακούγεται όπως πρέπει, ο πιστός έρχεται σε σύγχυση και ο ψάλτης χάνει την αξιοπρέπειά του.

Άρα, ο ρυθμός καθορίζεται από το νόημα, την έμφαση, τη δομή των συλλαβών και τον λειτουργικό του χαρακτήρα. Έτσι προκύπτει ένας ρυθμός «ζωντανός» και όχι μηχανικός.

Στη Βυζαντινή Μουσική, ο ρυθμός έχει τρεις βασικές διαστάσεις.

α) Γλωσσική

Η ελληνική γλώσσα έχει φυσικούς τόνους, φυσικές παύσεις, φυσικές αναπνοές. Αυτά δεν τα αγνοούμε. Το νόημα του ύμνου πρέπει να ακούγεται καθαρά. Αν πεις το «Κύριε» πιο γρήγορα απ' όσο πρέπει, το έχασες. Αν πεις το «ελέησον με» σπαστά και μονότονα, το αδίκησες.

β) Μελωδική

Άλλος ο ρυθμός του αργού στιχηραρικού, άλλος του σύντομου ειρμολογικού, άλλος του παπαδικού. Δεν γίνεται να ψάλλεις αργό κεκραγάριο σαν να λες κοινωνικό, ούτε ειρμό σαν να λες κρατήματα. Η κάθε κατηγορία έχει τον δικό της παλμό.

γ) Λειτουργική

Η πράξη της λατρείας καθορίζει την αγωγή. Π.χ. άλλο ρυθμό θέλει ο όρθρος σε καθημερινή ημέρα και άλλο ο εσπερινός μεγάλου εορτασμού. Η Εκκλησία δεν λειτουργεί με μουσικούς εγωισμούς.

Ο ρυθμός είναι στοιχείο ταυτότητας του μέλους.

Γιατί ο ρυθμός είναι απαραίτητος;

Γιατί απλά χωρίς αυτόν, ο ύμνος χάνει τρία πράγματα.

1. Το νόημά του

Ο ψάλτης πρέπει να ψάλλει, τι λέει το κείμενο. Όταν ο ρυθμός είναι λάθος, το κείμενο παραμορφώνεται. Ο ψάλτης δεν είναι καλλιτέχνης της σκηνής. Είναι λειτουργός του λόγου του Θεού.

2. Το ύφος του

Δεν υπάρχουν «πάντα αργά» και «πάντα γρήγορα» στην ψαλτική. Αυτά τα λένε όσοι δεν έχουν μαθητεύσει. Υπάρχει το «όπως απαιτεί το μέλος». Αν ο ρυθμός χαθεί, το ύφος γίνεται ξένο προς την παράδοση.

3. Την προσευχητική του δύναμη

Η Εκκλησία θέλει καθαρότητα, θέλει μέτρο, θέλει σοβαρότητα. Ο άτακτος ρυθμός κάνει τον ύμνο είτε επιπόλαιο είτε κουραστικό. Και τότε ο πιστός δεν ωφελείται.

Αν θέλουμε να ψάλλουμε σοβαρά, ο ρυθμός είναι απαραίτητος διότι :

1. Προστατεύει το κείμενο

Ο ύμνος είναι πρώτα θεολογία και μετά μουσική. Αν ο ρυθμός είναι λάθος, η κατανόηση χάνεται. Η προσευχή διασπάται.

2. Διατηρεί το ύφος

Ένα σύντομο ειρμολογικό μέλος δεν μπορεί να ψάλλετε σαν αργό στιχηραρικό.
Ούτε ένα προκείμενο σαν χερουβικό. Ο σωστός ρυθμός τοποθετεί τον ψάλτη στο ύφος που πρέπει, όχι σε αυτό που «του αρέσει».

3. Οργανώνει τον χρόνο της λατρείας

Στη λατρεία ο χρόνος είναι κοινός, δεν ανήκει σε εμάς. Ο ρυθμός δίνει τάξη, σταθερότητα και σεβασμό προς το αναλόγιο, τους ιερείς και το εκκλησίασμα.

4. Προστατεύει τη φωνή του ψάλτη

Ένας ρυθμός πολύ γρήγορος κουράζει και καταπονεί τις φωνητικές χορδές. Ένας πολύ αργός κουράζει από τη μακρόσυρτη διάρκεια. Η παράδοση το γνώριζε και γι' αυτό διαμόρφωσε ισορροπημένους ρυθμούς.

5. Τονίζει το συναίσθημα χωρίς να γίνεται θεατρικό

Ο σωστός ρυθμός δίνει σοβαρότητα, όχι υπερβολή. Συγκίνηση και όχι επίδειξη.
Είναι το φρένο που κρατά τον ψάλτη μέσα στο μέτρο της παράδοσης.

Οι βασικές κατηγορίες ρυθμού

1. Ειρμολογικό μέλος, Ρυθμός ζωντανός και ευθύς

Ο ρυθμός είναι γοργός, καθαρός και στρωτός. Χρησιμοποιείται σε κανόνες, καταβασίες, τροπάρια. Αν το πεις πολύ αργά, γίνεται κουραστικό. Αν το πεις πολύ γρήγορα, χάνεται η άρθρωση. Ο λόγος κινείται γρήγορα, αλλά όχι βιαστικά. Σκοπός εδώ είναι η καθαρή απαγγελία.

2. Στιχηραρικό μέλος, Ρυθμός σταθερός

Τα στιχηραρικά μέλη είναι πιο αργά και πιο «γεμάτα». Ο ρυθμός εδώ απαιτεί σταθερότητα, όχι βιασύνη. Εδώ δείχνει πόσο ωριμάζει ένας ψάλτης. Ούτε βαρύς ούτε νευρικός.

3. Αργά μέλη, ρυθμός μεγαλοπρεπής

Εδώ ο ρυθμός γίνεται πνοή.

Αργός, βαθύς και μεγαλοπρεπής. Εδώ ο ψάλτης πρέπει να έχει υπομονή και πειθαρχία. Το παπαδικό μέλος είναι το τεστ του ρυθμού. Αν το χάσεις, το μέλος καταρρέει. Το ζήτημα δεν είναι πόσο αργά ψάλλεις το μέλος αλλά πόση μουσική ευθύνη κουβαλάει η κάθε λέξη. Αυτό σημαίνει ότι το μέλος απαιτεί σεβασμό, σταθερότητα, και ακρίβεια. Κάθε συλλαβή πρέπει να αποδοθεί με τον σωστό τρόπο και στον σωστό χρόνο.

Ο ρυθμός ανάλογα με την ακολουθία

Αυτό που πολλοί αγνοούν είναι ότι ο ίδιος ύμνος μπορεί να έχει άλλη χρονική αγωγή σε άλλη ακολουθία.

Γιατί γίνεται αυτό;

Γιατί η λατρεία έχει τη δική της «γλώσσα».

Άλλη βαρύτητα έχει ο εσπερινός της Κυριακής, άλλη ο εσπερινός μίας Δεσποτικής εορτής, άλλη ο όρθρος μιας καθημερινής.

Πολλοί νομίζουν ότι το «αργό» είναι «καλό» ή ότι το «γρήγορο» είναι «σωστό».

Άλλοι ότι «όλα πρέπει να λέγονται αργά». Άλλοι, το αντίθετο.

Όλα αυτά είναι λάθος.

Ο σωστός ρυθμός είναι αυτός που ταιριάζει στο μέλος, στο κείμενο και στη λειτουργική στιγμή.

Αυτό απαιτεί εμπειρία, ακρόαση παλαιών ψαλτών, μάθηση δίπλα στον εκάστοτε δάσκαλο, σοβαρότητα και γνώση της παράδοσης.

Ο ψάλτης πρέπει να ξέρει πού χρειάζεται παύση και πού σταθερή ροή.

Αυτή είναι η μισή τέχνη της ψαλτικής.

Ο ρυθμός ως μέσο σεμνότητας

Οι ύμνοι δεν είναι μια σειρά συλλαβών. Είναι θεολογικά κείμενα με βάθος, εικόνες, αντιθέσεις και κορυφώσεις. Ο ρυθμός πρέπει να υπηρετεί αυτές τις κορυφώσεις.

Στις αναφορές σε χαρά, ο ρυθμός γίνεται πιο φωτεινός.

Στις δεήσεις, γίνεται πιο ταπεινός και πιο συγκρατημένος.

Στα δογματικά μέλη, ο ρυθμός είναι σταθερός, στιβαρός, χωρίς υπερβολές.

Στις κατανυκτικές περιόδους, όπως η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, η ρυθμική αγωγή επιβραδύνεται διακριτικά.

Η ψαλτική ουσιαστικά, είναι μία τέχνη σεμνή. Δεν θέλει φωνητικές φιγούρες, δεν θέλει υπερβολές, δεν θέλει «μοντερνισμούς». Στο αναλόγιο δεν ψάλλεις για να δείξεις τι μπορείς. Ψάλλεις για να υπηρετήσεις τη λατρεία. Ο σωστός ρυθμός είναι ο φύλακας αυτής της σεμνότητας. Αυτός είναι που κρατά το αναλόγιο σε αρμονία, κρατά τον ναό σε τάξη, κρατά το μέλος να παραμένει προσευχητικό, δίνει καθαρότητα στον λόγο, στηρίζει τον λαό στην προσευχή και τέλος, προστατεύει την ίδια την παράδοση.

Αν ο ψάλτης χαλάσει τον ρυθμό, χαλάει ολόκληρη η ροή της ακολουθίας.

Η υπερβολική βραδύτητα ή η αδικαιολόγητη ταχύτητα προσδίδουν την ίδια έλλειψη σεβασμού απέναντι στην πατροπαράδοτη παράδοση.

Ο ψάλτης δεν αλλάζει τον ρυθμό για να εντυπωσιάσει.

Τον αλλάζει επειδή το κείμενο το ζητάει.

Ο κίνδυνος του λάθους ρυθμού

Δυστυχώς, στις μέρες μας παρατηρείται ένα φαινόμενο που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε. Το πιο συχνό λάθος στα αναλόγια σήμερα ποιο είναι;

Οι ψάλτες βιάζονται.

Ψάλλουν όλα τα είδη με τον ίδιο ρυθμό ή αντίθετα, καθυστερούν τόσο, που το άκουσμα καθυστερείται αδικαιολόγητα.

Το αποτέλεσμα; Η προσευχή γίνεται είτε «άντε να τελειώνουμε» είτε «μαραθώνιος». Και στις δύο περιπτώσεις χάνεται το νόημα της υμνολογίας.

Η παράδοση, όμως, ποτέ δεν ήταν ούτε θεατρική ούτε βαριεστημένη.
Ήταν ζωντανή, σεμνή και ισορροπημένη.

Πώς μαθαίνεται ο σωστός ρυθμός;

Ο ρυθμός δεν μαθαίνεται θεωρητικά.

Μαθαίνεται από :

1. Αναλόγια

Ο μαθητής πρέπει να ανεβαίνει στο αναλόγιο. Όσα θεωρητικά μαθήματα και αν κάνει, αν δεν ανάβει με το δάσκαλό του στο στασίδι δεν πρόκειται να μάθει. Ο ρυθμός δεν είναι κάτι θεωρητικό. Είναι εμπειρία λειτουργική. Οι παλαιοί ψάλτες δεν άφηναν τον μαθητή να ανοίξει το στόμα του αν πρώτα δεν μάθαινε «πώς περπατάει» το μέλος. Ο δάσκαλος χτυπούσε το χέρι και κρατούσε το ίσο. Πριν στολίσουν, πριν ελευθερώσουν τη φωνή, μάθαιναν τον ρυθμό. Του έδειχναν τον ρυθμό του μέλους, όχι μόνο πώς ψάλλεται.

2. Ακρόαση παραδοσιακών εκτελέσεων

Στις μέρες μας είναι ευλογία το γεγονός πώς η τεχνολογία προσφέρει την επιλογή να ακούμε ηχογραφήσεις παλαιών διδασκάλων. Οι ηχογραφήσεις αυτές είναι οδηγός. Πώς κρατάνε τον χρόνο, πώς αναπνέουν. Εκεί κρύβεται όλη η τέχνη.

Ο ρυθμός ως στοιχείο συνέχειας της παράδοσης

Η Βυζαντινή Μουσική δεν είναι προσωπική υπόθεση. Είναι παράδοση αιώνων που μεταδίδεται από διδάσκαλο σε μαθητή. Ο σωστός ρυθμός είναι από τα πρώτα στοιχεία που χάνονται όταν η ψαλτική εκκοσμικεύεται και γίνεται επιφανειακή.
Όταν όμως ο ρυθμός διατηρείται, η υμνολογία αποκτά την πρέπουσα σοβαρότητα, ο ψάλτης στέκεται ταπεινά και με σεβασμό, το εκκλησίασμα κατανοεί τους ψαλμούς και η λατρεία αποκτά τάξη και γαλήνη.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγάλοι διδάσκαλοι μιλούσαν για τον ρυθμό πιο πολύ κι από την τεχνική, γιατί ήξεραν ότι αυτός είναι που κρατά την παράδοση ζωντανή.

Ο ρυθμός ως θεολογία

Αν το καλοσκεφτεί κανείς, ο ρυθμός δεν είναι μόνο μουσικό στοιχείο. Είναι μια μικρή θεολογία. Η ζωή της Εκκλησίας έχει ρυθμό. Εκκλησιαστικοί περίοδοι, ακολουθίες, ήχοι, εναλλαγές. Τίποτα δεν είναι άτακτο. Ακόμη και η προσευχή έχει παλμό. Έτσι και η ψαλτική. Ο ρυθμός είναι η αντανάκλαση της τάξης της Εκκλησίας. Σταθερή, σεμνή, με μέτρο. Δεν αφήνει χώρο για υπερβολές. Δεν επιτρέπει προσωπικές «εφευρέσεις». Κρατάει τον ψάλτη μέσα στο σώμα της Εκκλησίας και όχι για αυτοπροβολή.

Συμπέρασμα:

Ο σωστός ρυθμός είναι σεβασμός

Ο ρυθμός στη Βυζαντινή Μουσική δεν είναι μια μικρή λεπτομέρεια. Είναι η καρδιά. Είναι αυτός που δίνει ζωή, νόημα, τάξη, σεμνότητα και ομορφιά στο μέλος. Ο ψάλτης που σέβεται τον ρυθμό τιμά την παράδοση, τιμά την ακολουθία, τιμά τον λόγο του Θεού, τιμά τον δάσκαλό του, τιμά τους πιστούς που τον ακούν. Στο αναλόγιο, ο ψάλτης δεν εκπροσωπεί τον εαυτό του. Εκπροσωπεί την παράδοση.

Η παράδοση, λοιπόν, ζητά κάτι πολύ απλό και ταυτόχρονα πολύ απαιτητικό.

Ο κάθε ύμνος να ψάλλεται με τον ρυθμό που του αρμόζει.

Σε μια εποχή που πολλά χάνονται, ο ρυθμός είναι από τα βασικά που πρέπει να κρατηθούν. Γιατί χωρίς αυτόν, η ψαλτική γίνεται απλώς μουσική. Με αυτόν, παραμένει προσευχή.

Όσο ο ρυθμός μένει ζωντανός, η παράδοση μένει ζωντανή.