Μεγάλη Εβδομάδα - Ήθος και Ευθύνη

Η Μεγάλη Εβδομάδα αποτελεί για όλη την Εκκλησία την ιερότερη και κατανυκτικότερη περίοδο του εκκλησιαστικού έτους. Για τον πιστό λαό είναι ημέρες προσευχής, περισυλλογής και πνευματικής εγρήγορσης. Λέγεται Μεγάλη Εβδομάδα όχι γιατί έχει περισσότερες μέρες, αλλά επειδή τιμώνται μεγάλα γεγονότα, μοναδικά και κοσμοϊστορικά, που συγκλόνισαν τα επίγεια, τα ουράνια και τα καταχθόνια. Συγκεκριμένα «επειδή μεγάλα ημίν γέγονεν κατορθώματα, η χρονιά του διαβόλου τυραννίς κατελύθη, ο θάνατος εσβέσθη, η αμαρτία ανηρέθη, η κατάρα κατελύθη, ο παράδεισος ηνεώχθη», όπως αναφέρει ο ιερός Χρυσόστομος, δηλαδή «Επειδή έγιναν για εμάς μεγάλα κατορθώματα (μεγάλα έργα σωτηρίας), η τυραννία του διαβόλου καταλύθηκε, ο θάνατος έσβησε, η αμαρτία καταργήθηκε, η κατάρα λύθηκε και ο παράδεισος άνοιξε.»

Έξω από τον ιερό χώρο του ναού η Αγία Εβδομάδα, το Θείο Πάθος, ο Σταυρός γίνονται απλά λογοτεχνία, θέατρο, στοχαστική διάλεξη ή ευκαιρία επανάληψης λαογραφικών εθίμων. Μέσα στον ιερό χώρο της Εκκλησίας, η Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα γίνεται για τον χριστιανό μία συνοδοιπορία με τον Χριστό. Αν δε «συμπορευθώμεν αυτώ και συσταυρωθώμεν» δε θα μπορέσουμε ούτε και στην Ανάσταση να φθάσουμε μαζί του, «να συναναστηθώμεν», που σηματοδοτεί και τη δική μας ανάσταση από τη νέκρωση της αμαρτίας.

Για τον ιεροψάλτη όμως, πέρα από όλα αυτά, είναι ημέρες αυξημένης ευθύνης, κόπου και βαθύτερης συνειδήσεως της διακονίας του. Είναι το κέντρο απόδοσης του ψάλτη. Θα δείξει και θα αναδείξει την τέχνη του. Η κορυφαία στιγμή της υμνολογίας.

Ο ψάλτης τη Μεγάλη Εβδομάδα δεν καλείται απλώς να «εκτελέσει» μέλη ούτε να ανταποκριθεί σε ένα βεβαρημένο λειτουργικό πρόγραμμα. Καλείται να σταθεί στο αναλόγιο με φόβο Θεού, με ταπείνωση και με συναίσθηση ότι γίνεται το στόμα της Εκκλησίας. Τα τροπάρια των ημερών αυτών δεν είναι ποιητικά κείμενα προς απαγγελία ούτε μουσικά τεμάχια προς επίδειξη. Είναι προσευχητικοί λόγοι, γεμάτοι θεολογικό βάθος και εκκλησιαστικό ήθος, που εκφράζουν το βίωμα της Εκκλησίας και αποδίδονται με ευλάβεια και κατανύξη.

Η Μεγάλη Εβδομάδα φανερώνει ίσως περισσότερο από κάθε άλλη περίοδο τι ακριβώς σημαίνει να είναι κανείς αληθινός ψάλτης. Δεν αρκεί η καλή φωνή, ούτε η τεχνική κατάρτιση, ούτε ακόμη και η γνώση του τυπικού και του ύφους, αν λείπει το εκκλησιαστικό φρόνημα. Ο ψάλτης αυτών των ημερών πρέπει να ξέρει πότε να υψώσει τη φωνή και πότε να τη χαμηλώσει, πότε να αναδείξει το μέλος και πότε να παραμερίσει τον εαυτό του, ώστε να ακουστεί όχι ο ψάλτης, αλλά το μήνυμα της Εκκλησίας.

Από τη Μεγάλη Δευτέρα έως και το Μέγα Σάββατο, το αναλόγιο γίνεται τόπος πνευματικού αγώνα. Οι πολλές ακολουθίες, η σωματική κόπωση, η ένταση της προετοιμασίας, η ανάγκη ακρίβειας και η συναισθηματική φόρτιση δοκιμάζουν τον ψάλτη σε πολλά επίπεδα. Και όμως, ακριβώς εκεί φαίνεται η ποιότητα της διακονίας. Όχι όταν όλα είναι εύκολα, αλλά όταν η κούραση μεγαλώνει και ο ψάλτης οφείλει να παραμείνει προσεκτικός, σεμνός, σταθερός και προσευχητικός.

Ο ψάλτης έρχεται σε άμεση επαφή με αριστουργηματικά κείμενα και μέλη της εκκλησιαστικής μας παραδόσεως. Το τροπάριο της Κασσιανής, τα ιδιόμελα των Παθών, τα Εγκώμια του Επιταφίου, τα προφητικά και αναστάσιμα νοήματα του Μεγάλου Σαββάτου, όλα συνιστούν έναν ανεκτίμητο θησαυρό, ο οποίος απαιτεί πνευματική ετοιμότητα, μουσική διάκριση και βαθύ σεβασμό προς το ήθος και ύφος της παραδόσεως. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ως κορυφαίος υμνογράφος, δεν αποβλέπει στην αισθητική εντύπωση, αλλά στην είσοδο του ανθρώπου στο μυστήριο της σωτηρίας. Ο ψάλτης, επομένως, δεν διαχειρίζεται κείμενα αλλά υπηρετεί λόγο εκκλησιαστικό.

Εδώ ακριβώς φαίνεται και η σημασία του εκκλησιαστικού ύφους. Τη Μεγάλη Εβδομάδα δεν δικαιολογούνται υπερβολές. Το μέλος πρέπει να παραμένει, κατανυκτικό και εκκλησιαστικό. Ο ψάλτης δεν δραματοποιεί τα γεγονότα αλλά τα υπηρετεί. Δεν προσπαθεί να συγκινήσει τεχνητά. Αφήνει τα ίδια τα ιερά κείμενα και τη σοφία της μελοποιίας να μιλήσουν στις ψυχές των ανθρώπων.

Ιδιαίτερη είναι και η ποιμαντική διάσταση του αναλογίου αυτές τις ημέρες. Πολλοί άνθρωποι που ενδεχομένως να μην εκκλησιάζονται συχνά, θα βρεθούν στον ναό τη Μεγάλη Εβδομάδα. Θα ακούσουν ύμνους μοναδικούς, θα σταθούν μπροστά στο μυστήριο των Παθών και της Αναστάσεως, και συχνά η πρώτη τους επαφή με το πνεύμα της λατρείας θα περάσει μέσα από το άκουσμα της ψαλμωδίας. Γι' αυτό ο ψάλτης έχει ευθύνη όχι μόνο μουσική αλλά και πνευματική. Ο τρόπος με τον οποίο θα ψάλει μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να εισέλθει στο κλίμα της ημέρας, να συγκεντρωθεί, να προσευχηθεί, να αισθανθεί ότι η Εκκλησία δεν παρουσιάζει ένα θρησκευτικό θέαμα αλλά ζει ένα μυστήριο.

Ταυτόχρονα, η Μεγάλη Εβδομάδα υπενθυμίζει στον ίδιο τον ψάλτη ότι η θέση του στο αναλόγιο δεν είναι απλώς ένα διακόνημα, αλλά σταυρική ευθύνη. Καλείται να είναι παρών, σταθερός και διαθέσιμος, υπηρετώντας αδιαλείπτως τις Ιερές Ακολουθίες των ημερών. Έχει χαρά, έχει τιμή, έχει ομορφιά, έχει όμως και θυσία. Θυσία χρόνου, δυνάμεων και προσωπικής αναπαύσεως. Για να σταθεί κανείς με συνέπεια στο αναλόγιο αυτές τις ημέρες, απαιτείται προετοιμασία, μελέτη και εγρήγορση, αλλά και εσωτερική καλλιέργεια. Ο ψάλτης δεν μπορεί να στέκεται έξω από το πνεύμα των ημερών και να αποδίδει αληθινά το περιεχόμενό τους. Καλείται, όσο δύναται, να συμπορεύεται με το ήθος της Εκκλησίας, βαδίζοντας εν μετανοία, νηστεία, προσευχή και σιωπηλή περισυλλογή. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, αναδεικνύει τη συνεργία σώματος και ψυχής στην πνευματική ζωή. Αντίστοιχα, η συμμετοχή του σώματος στον κόπο της ψαλτικής καθίσταται μορφή προσφοράς, όταν συνοδεύεται από πνευματική εγρήγορση.

Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η Μεγάλη Εβδομάδα είναι για τον ψάλτη ένα είδος καθρέφτη. Εκεί φαίνονται οι αντοχές, τα όρια, οι αρετές, οι αδυναμίες, αλλά και η ποιότητα της σχέσεώς του με την ψαλτική τέχνη. Αν βλέπει την τέχνη αυτή ως προσωπική προβολή, θα κουραστεί γρήγορα και θα χάσει το μέτρο. Αν όμως τη βλέπει ως διακονία της Εκκλησίας, τότε ακόμη και μέσα στην κόπωση θα βρει νόημα, χάρη και πνευματική παρηγοριά.

Η κορύφωση βέβαια έρχεται μέσα από το πέρασμα «Πάθος - Σταυρός - Ανάσταση. Από την κατανυκτική ατμόσφαιρα των πρώτων ημερών, στη συγκίνηση των Παθών, στα Εγκώμια του Επιταφίου, και από εκεί στη σιγή και στο μεγαλείο του Μεγάλου Σαββάτου και τελικά στο ανέσπερο φως της Αναστάσεως.

Γι' αυτό και η Μεγάλη Εβδομάδα είναι για τον ψάλτη κάτι πολύ περισσότερο από μια απαιτητική περίοδος ακολουθιών. Είναι δοκιμασία, ευκαιρία, σταυρός και ευλογία μαζί. Είναι η στιγμή κατά την οποία η ψαλτική τέχνη αποκαλύπτεται στην αληθινή της διάσταση ως λειτουργική διακονία και ως εκκλησιαστική μαρτυρία. Όχι ως επίδειξη, αλλά ως προσευχή.

Ο αληθινός ψάλτης τη Μεγάλη Εβδομάδα δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει. Επιθυμεί να υπηρετήσει. Να βοηθήσει τον λαό να περάσει μαζί με την Εκκλησία από το πάθος στη ζωή, από τη θλίψη στην ελπίδα, από τον Σταυρό στην Ανάσταση. Και τότε το αναλόγιο γίνεται πράγματι τόπος ιερός, τόπος μαρτυρίας, τόπος όπου η τέχνη συναντά την προσευχή και η παράδοση γίνεται ζωντανή εμπειρία.

Και κάτι τελευταίο αλλά πολύ ουσιαστικό. Ο ψάλτης τη Μεγάλη Εβδομάδα δεν στέκεται μόνος. Πορεύεται σε ένα δρόμο παραδόσεως. Παραλαμβάνει μέλη, ύφος, ήθος, τρόπο και εμπειρία αιώνων. Ό,τι ψάλλει δεν είναι προσωπική του επινόηση, αλλά καρπός μιας ζωντανής εκκλησιαστικής κληρονομιάς. Η πιστότητα λοιπόν στην παράδοση αυτές τις ημέρες δεν είναι ένας στεγνός συντηρητισμός. Είναι σεβασμός στο βίωμα της Εκκλησίας. Είναι ταπείνωση απέναντι σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς. Είναι η συνείδηση ότι ο ψάλτης, εντάσσεται μέσα στη λατρεία και την υπηρετεί. 

Με το καλό να εορτάσουμε το Άγιο Πάσχα.

ΚΑΛΗ ΑΝΑΣΤΑΣΗ