Η βυζαντινή Μουσική ως τρόπος ζωής

Βυζαντινή Μουσική. Δύο λέξεις που για πολλούς είναι απλώς ένα μάθημα, μια ειδικότητα, μία ιδιαίτερη μουσική γραφή. Για άλλους, είναι ένα άκουσμα που συνδέεται με την Κυριακή, με την εκκλησία, με κάποιον γάμο, με τη γιορτή του χωριού ή της πόλης του. Για μερικούς, είναι ένα «παλιό», ένα «παρωχημένο» απολίθωμα της ελληνικής παράδοσης. Όμως, για όσους έχουμε ζήσει μέσα της, για όσους τη νιώθουμε όχι μόνο στα αυτιά αλλά και στην καρδιά μας, η Βυζαντινή Μουσική δεν είναι τέχνη. Είναι τρόπος ζωής.

Η αλήθεια είναι ότι όσο πιο βαθιά προχωράς σ' αυτήν και μαθαίνεις, τόσο περισσότερο καταλαβαίνεις ότι δε σε μορφώνει μόνο μουσικά. Σε μορφώνει ανθρώπινα. Σε κάνει να σταθείς αλλιώς απέναντι στον εαυτό σου, στους ανθρώπους γύρω σου, στον Θεό, στην παράδοση που κουβαλάς. Είναι μια μαθητεία που δεν τελειώνει ποτέ, όχι επειδή είναι δύσκολη, αλλά επειδή είναι ζωντανή.

Παρακάτω θα προσπαθήσω να εξηγήσω γιατί η Βυζαντινή Μουσική αποτελεί έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Θα μιλήσω για την πειθαρχία της, για την ταπεινότητά της, για τον τρόπο που μαθαίνει κανείς να στέκεται στον ναό, στον χρόνο, στους ανθρώπους, αλλά και στον εαυτό του. Θα μιλήσω για τον δάσκαλο, για τον μαθητή, για τον ψάλτη, για τον λαό που ακούει. Για τη συνέχεια του παρελθόντος μέσα στο παρόν. Για τη σχέση βίου και μέλους.

Γιατί, τελικά, η Βυζαντινή Μουσική δεν είναι μια τέχνη που απλά τη μαθαίνεις, αλλά μια τέχνη που τη ζεις καθημερινά.

Η πρώτη μαθητεία: Η ταπεινότητα του μαθητή

Όποιος έχει καθίσει έστω και μία φορά μπροστά στον δάσκαλο της Βυζαντινής Μουσικής, το ξέρει. Η πρώτη αρετή που σου ζητείται δεν είναι ούτε η φωνή, ούτε η θεωρία, ούτε η ικανότητα να διαβάζεις γρήγορα. Η πρώτη αρετή που σου ζητείται είναι η ταπεινότητα.

Να μπορείς να παραδεχτείς ότι δε γνωρίζεις.

Να αποδεχθείς ότι υπάρχει μια παράδοση αιώνων που είναι μεγαλύτερη από εσένα και πρέπει να τη σεβαστείς.

Να καταλάβεις ότι πριν πεις «μαθήματα», πρέπει να πεις «μαθαίνω».

Η Βυζαντινή Μουσική, πιο πολύ από κάθε άλλο μουσικό είδος, απαιτεί μια διάθεση μαθητείας που δεν είναι επιφανειακή. Δεν τη μαθαίνεις με κόλπα, ούτε με βιασύνη, ούτε με φωνητικούς εντυπωσιασμούς. Τη μαθαίνεις με χαμηλωμένο βλέμμα, με επιμονή, με υπομονή, με σεβασμό στον χρόνο που χρειάζεται το αυτί για να ωριμάσει.

Αυτή η στάση, αυτό το «μαθαίνω να ακούω» δεν είναι μουσικό χαρακτηριστικό. Είναι χαρακτηριστικό ζωής γιατί στην καθημερινότητα, ο άνθρωπος που ξέρει να ακούει προλαβαίνει τις παρεξηγήσεις, σέβεται τον άλλον, μαθαίνει πρώτα πριν απαντήσει.

Αυτό συμβαίνει και στο ναό. Δεν ψάλλεις για να ακουστείς, ούτε για να ακούσεις επαίνους από τον κόσμο. Ψάλλεις για να υπηρετήσεις τη Θεία Λατρεία.

Η πειθαρχία του ήχου και η πειθαρχία της ψυχής

Στη Βυζαντινή Μουσική, τίποτα δεν είναι τυχαίο. Ο ήχος έχει κατεύθυνση, ο χρόνος έχει μέτρο, ο χαρακτήρας έχει αξία. Η μελωδία δεν είναι απλώς μια σειρά από νότες αλλά είναι πορεία. Πορεία που δεν επιτρέπεται να την πατήσεις με άτακτη βιασύνη ή με καθηγητική έπαρση.

Αυτό το στοιχείο της πειθαρχίας, δηλαδή το να μάθεις να σέβεσαι το μέλος, τον χρόνο, τον ήχο, σε παιδαγωγεί ως άνθρωπο.

Ο ψάλτης μαθαίνει να αποφεύγει τη φλυαρία, τη φωνητική υπερβολή, τις επιδείξεις. Μαθαίνει να συγκρατείται όταν χρειάζεται, να αυξάνει τον τόνο στη φωνή του όταν πρέπει και να ψάλλει με μέτρο, με σύνεση αλλά και με καθαρότητα. Αυτή η καθαρότητα δεν είναι μόνο φωνητική. Είναι και εσωτερική. Στην ψαλτική, η πειθαρχία του μέλους γίνεται πειθαρχία της ψυχής.

Ο ναός ως χώρος μάθησης

Στη ζωή σπάνια μας μαθαίνουν πώς να στεκόμαστε.

Πώς να μπαίνουμε σε έναν χώρο, πώς να αντιλαμβανόμαστε τους ανθρώπους γύρω μας, πώς να κρατάμε μια στάση σωστή και αξιοπρεπή.

Η Βυζαντινή Μουσική, μέσω του ναού, μας μαθαίνει ακριβώς αυτό.

Ο ψάλτης δεν στέκεται χωρίς να γνωρίζει το ρόλο του.

Στέκεται σαν άνθρωπος που του εμπιστεύτηκαν κάτι ιερό.

Έχει το βλέμμα του στα βιβλία, αλλά η καρδιά του πρέπει να είναι στον λαό και προπάντων στο Άγιο Βήμα.

Πρέπει να ξέρει πότε να υψώσει τη φωνή και πότε να χαμηλώσει τον τόνο.

Πότε να δείξει δύναμη και πότε να δείξει τρυφερότητα.

Η στάση του ψάλτη είναι μάθημα για την καθημερινή ζωή.

Μας μαθαίνει ότι σε κάθε χώρο υπάρχουν κανόνες, υπάρχουν ρόλοι, υπάρχει σεβασμός, υπάρχει τάξη.

Ο άνθρωπος που ξέρει να στέκεται στον ναό, ξέρει να στέκεται και στον κόσμο.

Η συνέχεια της παράδοσης

Πολλά λέγονται για την παράδοση. Ότι είναι κάτι παλιό, κάτι παρωχημένο, κάτι για τους μεγαλύτερους, κάτι μουσειακό. Όμως, όποιος έχει σιγοψάλλει έστω και μία φορά το «Τῇ ὑπερμάχω στρατηγῷ τὰ νικητήρια», όποιος έχει ζήσει τη Μεγάλη Εβδομάδα, όποιος έχει παρακολουθήσει το μικρό και ταπεινό πανηγύρι του χωριού του, ξέρει ότι αυτά δεν είναι κάτι ξεπερασμένα. Είναι η ζωντανή μας παράδοση.

Η Βυζαντινή Μουσική έχει μια ιδιότητα μοναδική. Όταν την ψάλλεις, η παράδοση γίνεται παρόν και η φωνή σου γίνεται η γέφυρα που ενώνει αιώνες προσευχής με το τώρα. Ο ψάλτης γίνεται ο συνδετικός κρίκος που συνδέει τους παλαιούς με το σήμερα και αυτό που κληρονόμησε το παραδίδει στου επόμενους.

Κάθε μέλος έχει μέσα του αιώνες ζωής, κάθε τόνος, κάθε συλλαβή, σε δένει με όλους όσους έψαλλαν πριν από σένα και όλους όσους θα ψάλλουν μετά.

Ο ψάλτης γίνεται κρίκος μιας αλυσίδας που δεν έχει σπάσει ποτέ.

Δεν είναι κάτι που το λες εύκολα.

Είναι ευθύνη και τιμή.

Είναι μια θέση που σου δίνεται όχι για να επιδειχθείς, αλλά για να διακονήσεις. Και όποιος διακονεί κάτι πιο μεγάλο από τον εαυτό του, ζει αλλιώς την καθημερινότητά του.

Η σχέση δασκάλου - μαθητή

Στη Βυζαντινή Μουσική, ο δάσκαλος δεν είναι απλώς εκπαιδευτής. Δεν περιορίζεται σε ασκήσεις, θεωρία και φωνητικές οδηγίες. Είναι φορέας της παράδοσης. Είναι ο άνθρωπος που σου δίνει όχι μόνο γνώση αλλά και τρόπο σκέψης. Τρόπο ζωής.

Κανείς δεν ξεχνά τον πρώτο του δάσκαλο. Τον τρόπο που κρατούσε με το χέρι του το ίσο. Την υπομονή που έδειχνε στις ασκήσεις. Την αυστηρότητα του όταν έπρεπε. Την καλοσύνη του όταν χρειαζόταν.

Στη ψαλτική, η σχέση δασκάλου και μαθητή δεν τελειώνει ποτέ. Μένει μέσα σου, ακόμα κι αν αλλάξεις ναό, ακόμα κι αν αλλάξεις πόλη, ακόμα κι αν διακονήσεις σε δικό σου αναλόγιο.

Πάντοτε κουβαλάς τη φωνή του δασκάλου μέσα στην προσευχή σου και μέσα στο μέλος. Κουβαλάς την πειθαρχία του, την αισθητική του, την ευθύνη που σου μετέδωσε. Αυτή η σχέση σιγά σιγά γίνεται το στήριγμά σου, αυτό που σε κρατάει σωστό και συνεπή, πάνω και κάτω από το αναλόγιο και όπως εκείνος στάθηκε δίπλα σου έτσι και εσύ μια μέρα θα σταθείς για κάποιον άλλο. Γιατί έτσι προχωρά η παράδοση, από χέρι σε χέρι και από γενιά σε γενιά.

Ο ψάλτης και το βίωμα της κοινότητας

Η Βυζαντινή Μουσική δεν είναι ατομική τέχνη. Δεν είναι κάτι μοναχικό. Είναι κοινότητα. Είναι λαός. Είναι σώμα. Ο ψάλτης στέκεται ανάμεσα στον ναό και στο εκκλησίασμα και είναι ο κρίκος εκείνος που σε συνδέει με τον επουράνιο Πατέρα.

Δεν είναι τραγουδιστής. Είναι συνοδοιπόρος.

Και αυτό είναι ένα άλλο μεγάλο μάθημα ζωής.

Το γεγονός δηλαδή να μη βλέπεις τον εαυτό σου μόνο ως άτομο, αλλά ως μέλος μιας κοινότητας που σε χρειάζεται. Που σε ακούει για να παίρνει δύναμη από σένα και να προσεύχεται.

Η Βυζαντινή Μουσική διδάσκει στον ψάλτη ότι η ζωή είναι κοινή πορεία.

Κανείς δεν σώζεται μόνος του.

Η ομορφιά της φωνής σου, βρίσκει νόημα μόνο όταν ενώνεται με τις φωνές των άλλων έστω κι αν αυτές δεν ακούγονται.

Η μουσική ως προσευχή

Τα μέλη δεν γράφτηκαν για να εντυπωσιάσουν. Γράφτηκαν για να σταθούν απέναντι στον πόνο, στη χαρά, στην προσδοκία, στη μετάνοια, στην ανάγκη για ελπίδα.

Η Βυζαντινή Μουσική έχει μέσα της όλο το φάσμα της ανθρώπινης ψυχής.

Δεν είναι τυχαίο που μέσα σε έναν ήχο μπορεί να κρύβεται γαλήνη, δέος, νοσταλγία, μετάνοια και χαρά.

Ο ψάλτης αυτό το ζει.

Έχει ψάλει σε κηδεία συγγενή του όπου η φωνή του δεν έβγαινε.

Έχει ψάλει στο γάμο του αδελφού του όπου η ψυχή του χαιρόταν.

Έχει ψάλει ξημερώματα Χριστουγέννων όπου όλος ο ναός ευωδίαζε λιβάνι και προσευχή.

Έχει ψάλλει με τρεμάμενη φωνή τα Φρικτά Πάθη του Σωτήρος Χριστού μας.

Έχει ψάλλει χαμογελαστός και χαρούμενος την Ανάστασή του.

Αυτές οι στιγμές δεν είναι απλώς «τυπικές» και «καθημερινές».

Είναι βιωματικές.

Είναι στιγμές που σε διαμορφώνουν ως προσωπικότητα και ως άνθρωπο.

Όταν το μέλος γίνεται τρόπος ζωής

Όσο περνούν τα χρόνια, κάποια στιγμή καταλαβαίνεις ότι δεν ψάλλεις πια «με το στόμα».

Ψάλλεις με όλο σου το είναι, με τον τρόπο που σκέφτεσαι, με τον τρόπο που μιλάς στους άλλους, με τον τρόπο που αντιμετωπίζεις τις δυσκολίες.

Η Βυζαντινή Μουσική γίνεται πυξίδα.

Και τότε, χωρίς να το καταλάβεις, έχει γίνει τρόπος ζωής.

Γιατί σου έμαθε να στέκεσαι, σου έμαθε να ακούς την καθημερινότητα, σου έμαθε να σέβεσαι τον συνάνθρωπο, σου έμαθε να αγαπάς την παράδοση, όχι από συνήθεια, αλλά από ευγνωμοσύνη.

Σου έμαθε να βλέπεις το παρόν με καθαρά μάτια και το μέλλον χωρίς φόβο.

Η Βυζαντινή Μουσική λοιπόν δεν είναι απλώς κληρονομιά. Δεν είναι απλώς θεωρία. Δεν είναι απλώς ένα αναλόγιο.

Είναι δρόμος. Είναι πορεία. Και αυτή η πορεία δεν τελειώνει ποτέ, γιατί σε κάθε ηλικία σου φανερώνει κάτι καινούργιο.

Όποιος τη συναντήσει στα σοβαρά, δεν μένει ίδιος.

Γιατί στο τέλος, αυτή η τέχνη δεν θέλει απλά καλές φωνές, αλλά θέλει καλές καρδιές.

Και όσοι τη ζουν, ξέρουν καλά ότι αυτή η τέχνη δεν σε κάνει μόνο καλύτερο ψάλτη.

Σε κάνει καλύτερο άνθρωπο.