Η ιεροψαλτική διακονία

Ο ιεροψάλτης αποτελεί ένα από τα βασικά λειτουργικά πρόσωπα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η παρουσία του στο αναλόγιο δεν είναι διακοσμητική ούτε συμπληρωματική. Είναι απαραίτητη για την τέλεση της θείας λατρείας. Ο ιεροψάλτης δεν συνοδεύει απλώς τον ιερέα, αλλά συμμετέχει ενεργά στο σκοπό της προσευχής, μεταφέροντας με τη φωνή του τον θεολογικό λόγο των ύμνων και βοηθώντας το εκκλησίασμα να εισέλθει στο μυστήριο και να προσευχηθεί. Η βυζαντινή μουσική δεν είναι καλλιτεχνική έκφραση με την ευρύτερη κοσμική έννοια. Είναι τρόπος προσευχής, τρόπος βιώματος, είναι ολόκληρη θεολογία. Γι' αυτό και ο ιεροψάλτης καλείται να έχει όχι μόνο φωνητικές ικανότητες, αλλά και εκκλησιαστικό ήθος, διάκριση και συναίσθηση της ευθύνης που φέρει.

Ο ιεροψάλτης ως λειτουργικό πρόσωπο

Στην ορθόδοξη παράδοση, η λατρεία δεν είναι ατομική υπόθεση. Είναι συλλογικό γεγονός, όπου κάθε πρόσωπο έχει τον ρόλο του. Ο ιερέας τελεί τα μυστήρια, ο ιεροψάλτης αποδίδει μουσικά τον λόγο της Εκκλησίας και το εκκλησίασμα συμμετέχει με την προσευχή του. Όταν αυτή η ισορροπία διαταράσσεται, τότε η λατρεία χάνει τον χαρακτήρα της. Ο ιεροψάλτης στέκεται στο αναλόγιο ως διάκονος του λόγου. Δεν μιλά εξ ονόματός του, ούτε εκφράζει προσωπικά συναισθήματα. Μεταφέρει λόγια αγίων, υμνογράφων και πατέρων της Εκκλησίας, λόγια που έχουν δοκιμαστεί στον χρόνο και έχουν ενσωματωθεί στη λειτουργική ζωή. Αυτό απαιτεί σεβασμό, γνώση και πνευματική ωριμότητα.

Το χάρισμα της φωνής και η ταπείνωση

Η καλή φωνή είναι αναμφίβολα ένα χάρισμα. Όμως δεν είναι κριτήριο για το αν κάποιος είναι καλός ιεροψάλτης. Το χάρισμα αυτό δεν δόθηκε για να προκαλεί θαυμασμό ή χειροκρότημα, πράγμα άλλωστε ξένο προς το ήθος της ορθόδοξης παράδοσης. Ο ιεροψάλτης που επαίρεται για τη φωνή του, αργά ή γρήγορα απομακρύνεται από την ουσία του λειτουργήματός του. Ο συνειδητός ιεροψάλτης αντιμετωπίζει τη φωνή του με ταπείνωση. Γνωρίζει ότι είναι δώρο Θεού και ότι το δώρο αυτό έχει σκοπό, την οικοδομή των πιστών και τη δόξα του Θεού. Δεν επιδιώκει να ξεχωρίσει, αλλά να ενσωματωθεί με το σύνολο και να εξυψώσει πνευματικά το εκκλησίασμα.

Η συνεχής καλλιέργεια των μουσικών γνώσεων

Η βυζαντινή μουσική είναι ένα πλήρες και απαιτητικό μουσικό σύστημα. Δεν εξαντλείται στην αποστήθιση μελωδιών ούτε στη μίμηση παλαιότερων εκτελέσεων. Απαιτεί μελέτη, κατανόηση των ήχων, μαθητεία και γνώση του ύφους, εξοικείωση με το παλαιό και το νέο μέλος. Καλός ιεροψάλτης είναι εκείνος που δεν επαναπαύεται σε όσα έμαθε κάποτε. Αναζητά συνεχώς τη βελτίωση, μελετά, ρωτά, ακούει, διορθώνεται. Η πρόοδος δεν είναι ένδειξη φιλοδοξίας, αλλά σεβασμού προς το λειτούργημα. Όπως ο ιερέας μελετά τη θεολογία και την πατερική θεολογία, έτσι και ο ιεροψάλτης οφείλει να καλλιεργεί τη μουσική του κατάρτιση.

Η προσευχή ως θεμέλιο της ψαλμωδίας

Χωρίς προσευχή, η ψαλμωδία μετατρέπεται εύκολα σε εξωτερική πράξη. Ο ιεροψάλτης δεν ψάλλει μόνο προς τους ανθρώπους, αλλά πρωτίστως προς τον Θεό. Γι' αυτό χρειάζεται να ζητά τη θεία βοήθεια, να προετοιμάζεται εσωτερικά και να προσέρχεται στο αναλόγιο με φόβο Θεού. Η προσευχή δίνει διάκριση. Βοηθά τον ιεροψάλτη να καταλάβει πότε πρέπει να υψώσει τη φωνή και πότε να τη χαμηλώσει, πότε να επιμείνει και πότε να σιωπήσει. Χωρίς αυτήν, ακόμη και η πιο σωστή μουσικά απόδοση μπορεί να είναι πνευματικά άκαρπη.

Η απόδοση του νοήματος των ύμνων

Οι ύμνοι της Εκκλησίας είναι θεολογικά κείμενα. Δεν γράφτηκαν απλώς για να ομορφύνουν με μία μελωδία, αλλά για να διδάξουν, να προσφέρουν κατάνυξη και να δοξολογήσουν. Ο ιεροψάλτης οφείλει να γνωρίζει το περιεχόμενό τους και να προσπαθεί να το αποδώσει μέσα από τη μουσική. Άλλο ύφος έχει ένας πανηγυρικός ύμνος, άλλο ένας κατανυκτικός, άλλο ένας δοξολογικός. Όταν αυτά συγχέονται, τότε αλλοιώνεται το μήνυμα. Η διάκριση αυτή είναι βασικό κριτήριο για το αν ένας ιεροψάλτης λογίζεται καλός. Επομένως είναι σημαντικό ο ιεροψάλτης να γνωρίζει την υμνολογία.

Η συνεργασία με τον ιερέα

Η θεία λατρεία είναι κοινό έργο. Ο ιεροψάλτης που λειτουργεί αυτόνομα, χωρίς συνεννόηση με τον ιερέα, δημιουργεί προβλήματα στην ομαλή τέλεση της ακολουθίας. Αντίθετα, η στενή συνεργασία, ο αμοιβαίος σεβασμός και η κατανόηση των ρόλων οδηγούν σε αρμονία. Ο καλός ιεροψάλτης γνωρίζει πότε πρέπει να καλύψει διακριτικά την ευχή του ιερέα και πότε να αφήσει χώρο να ακουστεί καθαρά. Δεν ανταγωνίζεται τον λειτουργό, αλλά συμπορεύεται μαζί του. Τέτοιες πρακτικές μάλλον αταξία προκαλούν.

Το ύφος της ψαλμωδίας στις καίριες στιγμές

Κάθε ύμνος έχει τον χρόνο και τον χαρακτήρα του. Οι ύμνοι έχουν πανηγυρικό τόνο και ψάλλονται θριαμβευτικά, όταν αυτό απαιτεί το νόημά τους. Όμως η λαμπρότητα και η μεγαλοπρέπεια δεν σημαίνει υπερβολή. Ο Χερουβικός Ύμνος λόγου χάρη, λόγω της ιερότητας και της κατανύξεώς του, ψάλλεται με πραότητα και γαλήνια φωνή. Οι κραυγές και η επίδειξη μουσικών και φωνητικών δυνατοτήτων δεν αρμόζουν σε αυτή τη στιγμή. Είναι χρόνος προσευχής.

Το «Άξιον και δίκαιον» πρέπει να αποδίδεται ήπια, ώστε να ακούγεται καθαρά η ευχή του ιερέα.

Το ίδιο και το «Σε υμνούμεν», κατά το οποίο τελείται η επίκληση του Αγίου Πνεύματος. Εκεί η ψαλμωδία οφείλει να είναι πολύ σιγανή και αν ολοκληρωθεί νωρίτερα, να ακούγεται η ευχή του λειτουργού.

Το «Άξιον εστίν» και η δοξολογία της Θεοτόκου

Το «Άξιον εστίν» κατέχει ξεχωριστή θέση. Ψάλλεται πανηγυρικά και θριαμβευτικά, γιατί δοξολογούμε την Υπεραγία Θεοτόκο, τη Μητέρα του Κυρίου και Μητέρα όλων μας. Η χαρά εδώ είναι εκκλησιαστική, καθαρή και γεμάτη ευγνωμοσύνη. Για ποιο λόγο; Μα φυσικά, για το γεγονός πως είναι συνεργός στη σωτηρία του γένους των ανθρώπων. Στο ρόλο που είχε στο σχέδιο της Θείας Οικονομίας. Η Παναγία τιμάται πάνω από κάθε δημιουργία (όχι ως Θεός), ως το Αγιότερο πρόσωπο που κυοφόρησε και γέννησε τον σαρκοθέντα λόγο του Θεού. Είναι η γέφυρα που ένωσε τον ουρανό και τη γή. Τιμάται γιατί, με την ελεύθερη συγκατάθεσή της δέχτηκε αυτό τον ρόλο. Χωρίς την δική της αποδοχή δεν θα είχε υλοποιηθεί το σχέδιο του Θεού. Τιμάται διότι σαν μητέρα του Ιησού, είναι και μητέρα όλων μας. Είναι η Μεσίτρια, το καταφύγιο και η παρηγοριά όλων των χριστιανών στις θλίψεις και στους κινδύνους. Τιμάται επειδή είναι Αειπάρθενος. Δοξολογεί την Αγιότητά της καθώς έμεινε παρθένος πριν, κατά την διάρκεια αλλά και μετά την γέννηση του Σωτήρος Χριστού. Πως είναι δυνατόν λοιπόν να μην ψάλλουμε πανηγυρικά για την Παναγία;

Συμπερασματικά

Ο καλός ιεροψάλτης λοιπόν, δεν μετριέται με κραυγές και δυσθεώρητα ύψη της φωνής του. Μετριέται με την ταπείνωση, τη γνώση, τη διάκριση και την προσευχή του. Καλός ιεροψάλτης είναι, με το αν σέβεται τη λατρεία, τον ιερέα και το εκκλησίασμα. Όταν η ψαλμωδία γίνεται διακονία και όχι αυτοπροβολή, τότε εκπληρώνει τον λόγο της ύπαρξής της και γίνεται αληθινή δοξολογία προς τον Θεό.